UNIT 5: THE ILOKO LOCAL LITERATURE
LESSON 9: GREATEST CONTRIBUTIONS IN THE ILOKO LOCAL LITERATURE
ACTIVATING TASK
Who do you think is the person on the left?
Pedro Bukaneg–He is the Father of Ilokano Poetry and Literature.
On the right?
Lam-ang– The main character of the epic story "The Life of Lam-ang"
What is the connection of the person's picture on the left with the illustration on the right?
Pedro Bukaneg is the author of the Ilocano epic story "Biag ni Lam-ang"
INDEPENDENT/GOUP PRACTICE
ACTIVITY 25.
1. B 6. I
2. D 7. J
3. F 8. H
4. G 9. E
5. C 10. A
ACTIVITY 26. If you were to write a heterobiography of the greatest Ilocano writer that strikes
you most, who would that be? Why?
My favorite Ilkano writer is Pedro Bukaneg, because he wrote/he was the author of my
favorite epic story which is "Biag ni Lam-ang". Despite his congenital blindness, he earned his title
"Father of Ilokano Literature". With his extensive knowledge of the Spanish and Ilocano language,
he co-authored the Ilocano-Spanish grammar book and dictionary. Many assumed that Bukaneg's
ancestry is of the itnegs. He was baptized by the local Augustinian monk and give him the name
"Pedro Bukaneg" which means "Christianized itneg". He studied at the Augustinian convent in
Manila, where he developed his eloquence in the Spanish and Ilocano languages.
Search for more information about the life and works of the greatest Ilokano writer that you
like most. Write a short heterobiography of the writer.
Bukaneg was a foundling, who shortly after his birth already floating in a basket between Bantay
and Vigan in the Banaoang River was found by an old woman, they brought him to the Bantay Augustiner
priest who baptized him as Pedro Bucaneg. Bukaneg was blind but appeared during his upbringing in the
Augustinian convent smart and talented, he took lessons in Latin and Spanish and also learned the local
languages and Ilocano Isneg.
Through his knowledge of these languages, he was asked by the priests in the region to translate
their prayers and sermons in local languages, he was being asked to help with the conversion of the local
population. Bukaneg composed poems and songs and was loved by the Ilocanos as a troubadour, he was
regarded by the locals as a seer. Even the Spaniards knocked him for his services, he would have identified
the killer of a servant of a Spaniard on a day in a row of Itneg men by placing his hand on the chest of all
these men.
His blindness prevented him to write, he dictated his poems, songs and translations, while
someone else wrote. Ilocano epic Biag ni Lam-ang is attributed to Bukaneg by some authors and historians,
it is also possible that the works of Bukaneg was sung for centuries by the Ilocano and thus preserved it for
eternity. It was also Bukaneg who translated the Doctrina Cristiana in Ilocano; this book was printed in
1593 as one of the first books in the Philippines and was intended for use in the conversion of the local
population. In 1621 the Ilocano translation of Bukaneg was printed in the Augustinian Convent of Manila.
Bukaneg was also largely responsible for Arte de la Lengue Iloca, the first grammar book of the Ilocano of
Brother Francisco Lopez, which was printed in 1927 by the University of Santo Tomas. Bukaneg died around
1630. In his honor, a street in the Cultural Center of the Philippines Complex.
ACTIVITY 27. If the Iloko writer that you are idolizing happens to exist in your generation, what
would you say to him/her? Compose a short poem with a title using your own language or
dialect of the things you wish him/her to say inside the object below.
"SIKA NEH LIBLO'N DI KINASILIB KO"
Sika neh nansulat
Sin pipiok on liblo
Biag Lam-ang
Basbasaok di kaanakko
Sapay kuma ta makasulat ka manin
Si nagmamayat nga istorya
Ta awad basaok manin
Agingga nu bumakusak
ENRICHMENT
Think of the best strategy of platform to promote the greatest contribution in the Iloko local
literature of the writer that you are idolizing with to your friends in social media.
"KNOW HIM WELL"
Pedro Bukaneg (March 1592 – c. 1630) was a Filipino poet. Blind since birth, he is the
acknowledged author of the Ilocano epic Biag ni Lam-ang (Life of Lam-ang). He is considered the
"Father of Ilocano literature." A street inside the Cultural Center of the Philippines (CCP) complex
in Pasay City, Philippines is named in his honor. His surname is lent to the Bukanegan, the Ilocano
equivalent of the Balagtasan.
INDEPENDENT PRACTICE
ACTIVITY 27. Fill in the blanks. Write the missing words from the Iloko folksong titled “Manang
Biday”
1. ilukat mo 21. kutsilio
2. bintana 22. abriem
3. kinayawan 23. Tapno
4. matayakon 24. guram
5. aglabaslabas 25. sentimiento
6. hardinko
7. balsangak
8. Sabong
9. nagukrad
10. ading
11. daya
12. bunga’t mangga
13. lansones
14. sukdalen
15. naregreg
16. labaslabasamto
17. paniok
18. makapidut
19. naganko
20. Nabordaan
ACTIVITY 28.
Below are some of the areas and topics in the primary level where mother tongue is used as
medium of instruction. Choose one of the subject areas and its topic and do the tasks below to
explain the topic of your choice.
SUBJECT AREA TOPIC
MTB-MLE Parts of the body
Math Counting numbers 1-10
Science Pet animals
Edukasyon sa Pagpapakatao My neighbors are my friends
Music Soft and loud sounds
A. Compose a poem with 2-3 stanzas with four lines.
My Little Stripe
Little stripe knows how to catch a bone
He bites and lick and bring it home
He barks and whine and wags his tail
“More more more” is what he says
I gave him more and he lick my hands
I gave him water and he drink it all
What a cheerful dog he may be
Oh, I love him, my little puppy
B. Write a song with your own lyrics which can best describe the chosen topic.
“I have Four Pets”
Do you have a pet? Yes, I have four!
I have a pet. She is a cat. And she says,
“Meow, meow, meow, meow, meow. Meow, meow!”
She’s cheerful and lovely.
I have a pet. He is a dog. And he says,
“Woof, woof, woof, woof, woof. Woof, woof!”
He wags his tail when he’s happy
He barks too loud when he’s grumpy.
I have a duck. I have a pet. She is a duck. And she says,
“Quack, quack, quack, quack, quack. Quack, quack!”
She swims and swims a lot.
She always sneaks fish in the pot
She always says “Quack, quack, quack!”
I have a pet. She is a chicken. And she says,
“Cluck, cluck, cluck, cluck, cluck. Cluck, cluck!”
She always wakes me up
She’s my living pet alarm clock
I have four pets in our house
The cat, “Meow, meow, meow, meow, meow!”
The dog, “Woof, woof, woof, woof, woof!”
The duck, “Quack, quack, quack, quack, quack!”
The chicken, “Cluck, cluck, cluck, cluck, cluck”
ENRICHMENT
Interview an elder/old folk in your community then search for the following:
A. Story of the origin/history of your place’s name.
I interview my grandfather about the origin of our Barangay, namely “Apao.” According to
him, Apao was once a beautiful forest full with mysteries. Villagers/travelers from other
barangay’s often raid the rivers for food/fish to eat and sell. They stay for an overnight picnic and
often sleeps with their mats on the either sides of the river. Not long after, the lowland people
known this tactic of the upland people. They also visit the beautiful forest and catch fresh fish and
animals for fresh meats.
The tingguian people observed the lowland people, since the lowlanders always visit this
forest, which is part of their territory, why not make it a village? They came up with a name
“Agapao” which means “stay for the night”, because travelers always consider this place as their
hunting ground and picnic area. Not long after, the name “Agapao” became “Apao.”
B.Folksong that the interviewee used to sing during his/her childhood days.
According to my grandfather, folksongs in his time is short but mysteriously funny. He said
that this folksong is popular amongst children before.
“Dua a billit
Agbatbatayda
Diay kayo apaya
Denggenyo manang
Ti kantada
Wit-wit-wit kunkunada”
LESSON 11: DAGITI GRAPEMA
ACTIVATING TASK
Mangisurat ti sangapulo a balikas nga adda nagsilpo wenno nagtipon a paawengna.
1. araduan 6. basaen
2. batuek 7. patien
3. ammuem 8. kapien
4. selioan 9. kuitis
5. kabalioek 10. Biscuit
INDEPENDENT/GROUP PRACTICE
ACTIVITY 30. Bigbigen nu umno wenno saan dagiti sumaganad. Isurat ti U nu umno ket S met nu
saan iti uged.
1. U 6. U
2. U 7. U
3. S 8. S
4. U 9. U
5. S 10. U
ACTIVITY 31. Aramaten ti umno a marka para kadagiti sumaganad.
1. ( ‘ ) 6. ( ` )
2. ( . ) 7. ( ? )
3. ( - ) 8. ( ! )
4. ( “” ) 9. ( , )
5. ( : ) 10. ( ; )
ACTIVITY 32. Mangisurat iti sagdudua a bukod a salaysay a panarita para kadagiti siyam a
kurtasurat iti Ilokano.
1. Pangsandi-a-marka:
a. Tallo’t annakna nga singin.
b. Nasukir ‘toy ubing.
2. Tuldek:
a. Masapulko ti tulong mo.
b. Suluem ti mapan gumatang diay store.
3. Marka-ti-saludsod:
a. Mano ti ticket a mapan idiay Abra?
b. Ayanna daydiay asok?
4. Parangtay:
a. In-inutem a dalusan ta paraangan.
b. Natinnag diay ay-ayam ti ubing.
5. Marka-ti-rikna:
a. Tulungan dak!
b. Adda natay ditoy!
6. Marka-ti-sao:
a. “Patiyen nak kuma,” kuna ni Kelly.
b. “Pangngaasim kuma ta denggen nak,” kuna ni Nanang.
7. Kaw-it:
a. No uminom ka ti gatas, ti bagim ket sumalun-at.
b. No mangan ka ti kamatis, ti kudil mo ket kuminis.
8. Dua-a-tuldek:
a. Adda uppat nga taraken ko: baboy, manok, kalding ken pato.
b. Dua laeng ti putot na: da ana ken ani.
9. Tuldek-kaw-it:
a. Ti ubing a naragsak; dumakkel a nasayaat.
b. No maminsan ket maitublak; tumakder a naalibtak.
ENRICHMENT
Iladawam iti bukod a bagi. Agusar iti nasursurok ngem duapulo a balikas a naadal kadagiti
naibensay a pagannurotan ti ponema.
“Simpleak a Tao”
Siyak ni Rheamar Angel L. Molina, agtawen ti duapulo ket maysa. Nayanakak sadiay Apao
Tineg Abra. Siyak ti naunaan nga anak da Nanang ken Tatang ko. Agad-adalak idiay University of
Abra Bill (UAB), ket ti kurso nga innalak ket Bachelor of Early Childhood Education (BECED)
maikadua a tukad ti kolehiyo. Nu pay nasapaak a naaddaan iti asawa ken anak, saanak a
nagsardeng a nagbasa, gapu ta kayatko a paneknekan kadagiti nagannakko a kayak uray narigat.
Makunak a nagagetak a tao gapu ta ar-aramidek met ti kabaelak nga maitulong ko kadagiti
kakabsatko maipanggep ti panagaramidan ti module da. Saanak a nakirmet nu la ketdi adda
maitedko, kwarta man wenno kasapulan a materyales maipapan iti iskwela. Ken nasingpetak iti
sabali a tao nu nasingpet da met kanyak.
LESSON 12: DAGITI KANGRUNAAN A PALAGADAN ITI PANNAKAISURAT DAGITI BALIKAS
INDEPENDENT PRACTICE
ACTIVITY 33. Buboklan dagiti balikas nga umno ti pannakaisuratda. Baliwan nga isurat dagiti
balikas no saan a umno pormada.
1. sikkosikko – sikko-sikko 11. Kararwa - kararua
2. borbor - burbor 12. Biscuit - biskwit
3. putiput - putipot 13. taeng
4. tangaw 14. Parnuai - parnuay
5. makina 15. armalayt
6. buntyek 16. Gaoat - gawat
7. taiab - tayab 17. awtonomia
8. karayo 18. Pupuk - pupok
9. oasay - wasay 19. Siyam - siam
10. duwa - dua 20. Biyag - biag
ACTIVITY 34. Isurat nu kasaknu a maiyebkas dagiti sumaganad a balikas:
1. Nike - /kapital en-ay-key-i/
2. Atty. – (Attorney) / kapital ey-ti-ti-way/
3. KWF – (Komisyon sa Wikang Filipino) /key-dobolyu-ef/
4. FVR – (Fidel Valdez Ramos) /ef-vi-ar/
5. tugaw - /ti-yu-ji-ey-dobolyu/
6. MMDA – (Metropolitan Manila Development Authority) /em-em-di-ey/
7. H2O – (Water) /eych-tu-o/
8. nayunan - /en-ey-way-yu-en-ey-en/
9. ml – (Milliliter) /em-el/
10. NaCl – (Sodium) /en-ey-si-el/
ACTIVITY 35. Mangisurat ti saglilima a balikas para kadagiti sumaganad a pagannurotan.
a. “C”, “K” e. “IA”, “IE”, “IO”, “IU”
1. koma 1. layus
2. dakkel 2. serye
3. keso 3. isyu
4. makina 4. tayab
5. kawil 5. yugyog
b. “O”, “U”
1. suot
2. karuotan
3. purpor
4. kutkot
5. supusop
c. “AO”, “AU”
1. baut
2. sao
3. maong
4. tao
5. sang-aw
d. “G”, “UIO”, “YO”
1. banyo
2. dugyot
3. bagyo
4. kolehiyo
5. sangyo
ENRICHMENT
Usaren ti pannarita kadagiti balikas nga naited iti ngato. Taginayunen iti umno a
pormada basar iti naited a pagannurotan.
a. “C”, “K”
1. Ikkam ti koma ti pannarita a sinuratmo.
2. Dakkel diay aso na.
3. Nananam ti keso.
4. Dalusam diay makina.
5. Kawil ti pangtiliw mo ti igat.
b. “O”, “U”
1. Ti suot mo ket maibagay kanyam.
2. Saan ka nga agay-ayam dita karuotan.
3. Adda purport dayta buokmo.
4. Kutkotem diay kwartak dita bag.
5. Supusopam man ‘toy pagbayadko.
c. “AO”, “AU”
1. Ti baut ket nasakit.
2. Maysa laeng ti soak.
3. Maong ti usarem a mapan makimisa.
4. Ti tao ti kasiriban nga animal.
5. Nabangsit ti sang-aw na.
d. “G”, “UIO”, “YO”
1. Diay banyo ti pagdigusam.
2. Dugyot ti panagkawkawesna.
3. Ti bagyo a limmabas ket napigsa.
4. Naglippas iti kolehiyo ni Ben.
5. Diay ubing ket sangyo ti ngipenna.
e. “IA”, “IE”, “IO”, “IU”
1. Adu ti natay gapu iti layus.
2. Addan diay paborito’m nga serye.
3. Npartak nga agwaras ti isyu.
4. Mangalaka ti kanem diay yanti tayab.
5. Nariing isuna gapu iti yugyog.
LESSON 13: PANNEKET
ACTIVATING TASK
Sagadam – panekket-ungto (pkt-u) Nagbuya – panekket-sango (pkt-s)
Pinnakawan – panekket-tengnga (pkt-t) Bumulanen – panekket-palikawkaw (pkt-p)
Inkari – panekket-sango (pkt-s) Intugotda – panekket-palikawkaw (pkt-p)
Mangsungrodka – panekket-palikawkaw (pkt-p) Pinagsasaoanda – panekket-palikawkaw (pkt-
p)
Kirogem – panekket-ungto (pkt-u) Kadaratan – panekket-palikawkaw (pkt-p)
INDEPENDENT PRACTICE
ACTIVITY 36. Ni Win ket maysa nga ubing nga agad-adal iti Mapabel Elementary School. Nu sika
ti mangisuro kaniana maipanggep iti pagannurotan iti panneket, kasaknom nga ipakat iti
naadalmo? Isurat iti uneg ti karton iti sumbatmo.
Ti Panekket-sango Panekket a maipan iti sango ti punget-a-ramut ti balikas. Ti koda ti
ket panekket-sango ket pkt (panekket ti kayatna a sauen daytoy), ti s (sango
met ti kayatna a sauen.) Kaspagarigan na daytoy a panekket-sango ket ti
balikas nga “aggapas”, ti punget-a-ramut na daytoy a balikas ket “gapas”,
ket ti panekket-sango na met ket “ag”.
Ti Panekket- Panneket a maipan iti tengnga nga addaan koda nga pkt-t. Ti “pkt” ket
tengnga ket “panekket” ti kayatna a sauen, ket ti “t” met ket “tengnga” ni kayatna a
sauen. Kaspagarigan na daytoy ket ti balikas a “timakder”, ti punget-a-
ramut na daytoy a balikas ket “takder”, ket ti panekket-tengnga na met ket
“im”.
Ti Panekket-ungto Panekket a maipan iti ungto nga addaan koda nga pkt-u. Ammo tayun a ti
ket koda nga pkt ket panekket, ket ti vowel wenno letra nga “u” ket ungto ti
kayatna a sauen. Kaspagarigan na daytoy a panekket-ungto ket ti balikas a
“kirogem”, ti punget-a-ramut na daytoy a balikas ket “kirog”, ket ti
panekket-ungto na met ket “em”.
Ti Panekket- Panekket a mangpalikawkaw iti balikas gapu ta maidekket iti sango,
palikawkaw ket tengnga, wenno ungto iti maysa a balikas. Kaspagarigan na daytoy ket ti
balikas a “pinabasulna”, ti punget-a-ramut na daytoy ket “basul”, ket ti
panekket-palikawkaw na met ket “ken, na.”
ACTIVITY 37. Mangted ti saglilima a balikas kada kita ti panneket. Isurat ti punget-a-ramut ken
ti nausar a panneket.
a. Panneket-sango
Balikas Punget-a-ramut Pkt-p
1. agannad annad ag
2. agsasaruno saruno ag
3. agtakaw Takaw ag
4. agsardeng sardeng ag
5. agpakumbaba pakumbaba ag
b. Panneket-tengga
Balikas Punget-a-ramut Pkt-p
1. pinnakawan pakawan inn
2. babassit bassit ba
3. timmalged talged imm
4. tumakder takder um
5. lumaing laing um
c. Panneket-ungto
Balikas Punget-a-ramut Pkt-p
1. kirogem Kirog Em
2. dalusam Dalus Am
3. sagadam Sagad Am
4. awanen Awan En
5. bannogna Bannog Na
d. Panneket-palikawkaw
Balikas Punget-a-ramut Pkt-p
1. pinabasulna basul Pina, na
2. nilukatan lukat Ni, an
3. inserrana serra in, na
4. naduktalan duktal na, an
5. agsinginda singin ag, da
ACTIVITY 38. Pagbalinen a pannarita dagiti balikas nga naikkan panneket ti ACTIVITY 37. Isurat
ti sumbatmo ti uged.
a. Panneket-sango
1. Agannadka dita dalanmo.
2. Agsaruno ti letra nga insuratna.
3. Dakes ti agtakaw.
4. Saan ka nga agsardeng nga agbasa.
5. Agpakumbaba ka a kanayun.
b. Panneket-tengnga
1. Pinnakawan iti kasapulan.
2. Babassit palaeng dagita mula.
3. Timmalged ti lugar tayo gapu kanyam.
4. Adalem ti tumakder iti bukodmo a saka.
5. Nu lumaing ka, sakanto mangan ti naimas a makan.
c. Panneket-ungto
1. Kirogem diay nabaaw a innapoy.
2. Dalusam ta paraangan.
3. Sagadam diay kulungan ti baboy.
4. Nu awanen ti danum, mapanka agsakdu.
5. Napalaos ti bannogna.
d. Panneket-palikawkaw
1. Pinabasulna a nagtakaw diay kabsatna iti kuarta.
2. Nilukatan ni Ellie diay ruangan.
3. Inserrana ti tawa gapu ta napigsa iti tudo.
4. Naduktalan a nagtakaw isuna.
5. Agsinginda Kelly kenni Kerha.
ENRICHMENT
Agsurat ti ababa nga istoria maipapan iti lugar a kayatmo a papanan. Agusar ti saglilima
a balikas kada tipo ti panekket. Ugedan dagiti nausar a panekket, markaan dagitoy segun
kadagitoy a koda.
Ti lugar a kayatko a papanan ket diay Sibol Hot Spring dagiti taga sitio Dannaaw iti
Barangay Bussot, Ilocos Sur. Aganay(pkt-s) maysa nga oras a taraigiden(pkt-p) ti karayan ken
taltalon(pkt-s) manipud iti sentro sakbay a madanon(pkt-s) ti lugar. Iti sakaanan ti bantay,
agayus(pkt-s) ti napudot a danum. Saan laeng a basta a napudot ta mabalin a paglingtaan(pkt-p)
iti itlog ken paglamawan(pkt-p) ti manok. Paggugusto met daytoy a pasiaren(pkt-u) dagiti turista
aglalo dagiti addaan(pkt-u) sakit iti kudil. Iti testimonia dagiti agindeg(pkt-s), mapanda laeng
agdigos wenno agsapsapo iti danum ti Sibol Hot Spring ket maimbaganen(pkt-p) ti sakitda(pkt-u)
iti kudil kas iti kamanaw ken kurikong. Adda dagiti agkuna a sulfuric ti danum nga aggapu ditoy isu
a mapatayna(pkt-p) ti mikrobio iti kudil.
Iti ngatuen(pkt-u) ti Hot Spring, masarakan met ti nakakaskasdaaw nga aramid ti
nakaparsuaan. Daytoy ti aw-awaganda iti 7 Bowls. Pito a ban-aw a pagtintinnagan ti danum
manipud iti baresbes. Kakasla(pkt-t) malukong dagitoy a mapmapno(pkt-t) iti danum ken
pagaayat a pagpipiknikan dagiti taga-del pilar. Makapabang-ar ti nalamiis a danum daytoy a
mabalin a paglalangoyan. Narigat ketdi a danunen(pkt-u) dagiti bisita uray ti laeng
makinbaba(pkt-t) a ban-aw gapu iti kangato ti slope ken kinagalis ti bato a bantay aglalo no
panagtutudo.
LESSON 14: PANAGBULOD
ACTIVATING TASK
Mangted ti saglilima a balikas a nabulod iti Ingles ken Espaniol a pasaraymo us-usaren.
Ingles Espaniol
1. iskediul 1. estilo
2. iskawt 2. espiritu
3. chewing gum 3. kosina
4. jeep 4. encanto
5. agis-scan 5. confesar
INDEPENDENT PRACTICE
ACTIVITY 39. Adalen ti panangisurat dagiti balikas iti uneg ti kahon. Buboklan iti adda umno a
panagbulodna.
ANSWERS:
1. Vakul 6. koriente
2. isport 7. Istilo, iskor
3. kompesar 8. Agis-scan
4. fire 9. inisyal
5. write 10. Agis-slow motion
ACTIVITY 40. Ited ti katukadna-a-balikas nga Ilokano dagiti ganggannaet a balikas kadagiti
sumaganad:
1. explore – sukisoken 6. Multiply - paaduen
2. counting – agbilang 7. Liquids – agay-ayus a danum
3. discuss – saritaen 8. Share - bingayen
4. experiment – panagpadas 9. Solve - palawagen
5. wash – linabaan 10. Sing - agcanta
ACTIVITY 41. Isurat iti maiyannatop a pagannurotan para ti panagbulod iti maysa a balikas iti
Ingles ken Espanol kadagiti sumaganad:
1. Ingles saan nga Inggles
Pagannurotan: Kadagiti dadduma a balikas nga addaan iti “ng,” saanen a nasken nga ikabil ti
maikadua a “g”.
2. Desgrasia saan a Disgrasia
Pagannurotan: Kadagiti nabulod a balikas nga Espaniol nga addaan iti “e,” pagtalinaeden ti “e”.
3. Tornilio saan a Turnilio
Pagannurotan: Kadagiti nabulod a balikas nga Espaniol nga addaan iti “o,” pagtalinaeden iti “o”.
4. Reyting saan a Reiting
Pagannurotan: Dagiti balikas a nabulod iti Ingles, isurat dagitoy a kas iti pannakaibalikasda iti
Ilokano ngem nasken a suroten dagiti pagannurotan iti singin a paaweng.
5. Iskit saan nga skit
Pagannurotan: Dagiti balikas a nabulod iti Ingles a mangrugi iti “s” ken maysa pay a pauni,
maisurat nga “is” ti umuna a silaba ti nabulod a balikas.
ENRICHMENT
Mangisurat iti saan nga ababa ngem tallo a parapo maipanggep iti bukodmo a
kapanunotan maipapan iti NCOV19. Agusar ti saan a nakurkurang ngem duapulo a balikas a
naadal iti daytoy a leksion. Ugedan dagitoy.
COVID-19 (dati nga maaw-awagan ti “2019 Novel Coronavirus,” pinabassitda kas “2019-nCoV”) ket
maysa a baro a sakit ti respiratory virus nga immuna a naduktalan idiay central Chinese city ti Wuhan,
probinsya ti Hubei. Daytoy ket nagwaras idiay dadduma pay a syudad ti China.
SARS-CoV-2 (ti virus a nangpataud ti COVID-19) uray no daytoy a virus ket naggapu kadagiti ayop,
daytoy ket mabalin nga agwaras kadagiti tattao. Dagiti dadduma a virus ket talaga a makaakar (kas ti
kamuras), ngem dagiti dadduma ket saan a makaakar. Ti kadawyan a panagwaras dagiti coronavirus (pati iti
kadawyan a panateng) ket gapu kadagiti droplets ti maysa a tao nga addaan panateng. Ti maysa a tao ket
mabalin a maakaran kadagiti droplets a tumama iti ngiwat wenno agong wenno kadagiti mata.
Dagiti pasyente nga addaan ti COVID-19 ket addaan ti kalalaingan agingga grabe a respiratory
illness, kasali dagiti sumaganad a sintomas: Gurigor, uyek, kasla malmes ti panaganges wenno talaga a saan
makaanges. Dagiti dadduma a pasyente ket mabalin a saan nga aggurigor kas kadagiti ubbing, lallakay,
immunosuppressed, ken dagiti tao nga umin-inom kadagiti pangpababa ti gurigor.
LESSON 15: SILABIKASION
ACTIVATING TASK
Pagsasarunuen dagiti sinampuso nga adda nakaisurat nga ebkas wenno silaba iti unegna babaen
iti linya tapnu makaaramat iti maysa a balikas.
BI ION
LA KAS
SI
Ania a balikas iti nabuo? SILABIKASION.
Mangted iti tallo a sabali a balikas a kaasasping iti kaipapanan na iti nabuo a balikas.
1.) Balikas 2.) Ebkas 3.) Silaba
INDEPENDENT PRACTICE
ACTIVITY 42. Mangted iti maysa a balikas para kadagiti a simbolo iti paaweng ken pauni ken bilangen iti
silabikasionna. Naaramat iti umuna a bilang para pagtuladam.
KITA PAGARIGAN BILANG
1. A u. tek Dua
2. AA Au. to Dua
3. UA Bu. nga Dua
4. AU Up.pat Dua
5. UAA Bai.la.ri.na Uppat
6. AAU Ko.mu.ni.kas.ion Lima
7. UAU Bol.sa Dua
8. UUA Pri.to Dua
9. AUU Eks.per.to Tallo
10. UUAA Plan.tsa Dua
11. UAAU Ak.sion Dua
12. UAAUU Nuang Maysa
13. UUAUU Trans.por.tas.ion Uppat
14. UUAAUU Triang.gu.lo Tallo
15. UUAUUU Shorts Maysa
ACTIVITY 43. Mangted iti sagatlo a balikas nga addaan agtipon a paunina akas:
a. bl:
1. kablaaw
2. tabla
3. pablaak
b. br:
1. alambre
2. agabrasa
3. selebrasion
c. dr:
1. balandra
2. agdrowdrowing
3. agdroga
d. pl:
1. templo
2. empleado
3. eksplosibo
e. tr:
1. kontrol
2. ekstra
3. ekstradision
ACTIVITY 44. Isurat iti simbolo iti paaweng ken pauni para kadagiti sumaganad a balikas:
ANSWERS:
1. UAA 6. UUAUUU
2. UA 7. UAAU
3. UA 8. UAAUU
4. UAA 9. UAU
5. UAUUU 10. A
ENRICHMENT
Agpanunot iti balikas a basar iti naited a simbolo iti baba. Ugedan iti ebkas ken usaren
dagitoy iti pannarita. Naaramid iti umuna para kaniam.
BILANG SIMBOLO EBKAS PASARITA
1. A Ulep Nangisit ti ulep iti tangatang.
2. UA Putdem Putdem ti sanga iti manga.
3. AAU Uubbing Dagiti uubbing keta gay-ayayam.
4. UAU Wit-wit Wi-wit kuna diay Billit.
5. UUAA Plantsa Alaem diay plantsa idiay kwarto.
6. UUAU Tsart Usarem ti tsart a pagbasaram.
7. UAAU Saan Saan a nalaka ti agbiag.
8. UUAUU Transportasion Bus ti transportasion ditoy.
9. UUAAUU Trianggulo Trianggulo ti sucong iti ulep.
10. UUAUUU Shorts Ti “shorts” iti Ilokano ket “bassit”.
LESSON 16: NAYON A PAGANNUROTAN
INDEPENDENT PRACTICE
ACTIVITY 45. Basaen a nalaing dagiti pasarita. Tarimbukelan ti balikas iti uneg ti pagpilian.
ANSWERS:
1. agpadaya 11. 3-milion
2. dios-ti-aluad na 12. pitopulo
3. delata 13. mierkoles
4. maika-15 nga anibersario 14. ti
5. dagiti balay 15. A school head
6. umaykamto
7. taoak
8. dagiti computer
9. tungpal-tanem nga ay-ayatenka
10. meow-meow-meow
ACTIVITY 46. Isurat ti umno a panagpaadu kadagiti balikas iti baba.
ANSWERS:
1. dagiti ules 8. batbato
2. badbado 9. tattao
3. kakabagis 10. Dagiti aba
4. babbaro
5. dagiti aso
6. mamaestra
7. tugtugaw
ACTIVITY 47. Mangisurat iti sagatlo a pasarita nga adda:
a. “ti”
1. Tia aso ket maysa a matalek a pagayam.
2. Naurnos ti siled-pagadalan.
3. Sinibuganna ti masetas ni nanang na.
b. “iti”
1. Lima ti nakaawat kanyada iti ayuda.
2. Pudno iti panagayatko kenka.
3. Napadayawan isuna gapu iti kinagagetna.
c. “a”
1. Nalamiis a danum ti kayat na nga inumen.
2. Nalawa a solar.
3. Natibker a pader.
d. “nga”
1. Atiddug nga schedule.
2. Nalukmeg nga pusa.
3. Naprito nga itlog.
e. balikas nga adda letra nga “n” ken “m”.
1. Sinampuso
2. Sinanbituen
3. Kimmampana
f. balikas nga adda “b” ken “p”.
1. Bamban
2. Panunutem
3. Pampalukmeg
ENRICHMENT
Mangaramat iti maysa a daniw nga mausar dagiti duapulo ket innem a nayon a
pagannurotan a naadal (timbukelan dagitoy). Ikkan daytoy iti bukod a paulona.
“BIN-I”
(Ni Dexter Marin Fabito)
Adda isem iti uneg ti Bin-I
Nga isubli ti balligi nga angin
Iduron pay ti puyupoy nga iliw
Kadagiti sabali pay a pagay
Iti punganay a kinelleng