0% found this document useful (0 votes)
490 views57 pages

Literature in Chitonga Teaching Module Form 1 Term 1

The document is a curriculum guide for teaching in the Republic of Zambia, specifically for Form 1 in the Chitonga language. It emphasizes a Competence Based Curriculum aimed at enhancing teaching methodologies and student engagement. The guide includes contributions from various educators and outlines competencies, teaching modules, and instructional strategies for effective learning.

Uploaded by

Geoffrey Ngoma
Copyright
© © All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd
0% found this document useful (0 votes)
490 views57 pages

Literature in Chitonga Teaching Module Form 1 Term 1

The document is a curriculum guide for teaching in the Republic of Zambia, specifically for Form 1 in the Chitonga language. It emphasizes a Competence Based Curriculum aimed at enhancing teaching methodologies and student engagement. The guide includes contributions from various educators and outlines competencies, teaching modules, and instructional strategies for effective learning.

Uploaded by

Geoffrey Ngoma
Copyright
© © All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd

Republic of Zambia

Ministry of Education

LITILICCA MU CHITONGA

BBUKU LYABELESYA KUYIISYA

FOOMU 1-TEEMU 1

Developed by the Curriculum Development Centre

Lusaka
2025

1|Page
© Curriculum Development Centre, 2025

Nguzu zyoonse zyilisinkilidwe. Kunyina cibeela cabbuku eeli ceelede kulembululwa nokuba
kubambululwa munzila imwi kakunyina kuzuminzyigwa abakalilemba,

2|Page
BALEMBI

1. Eugine Muuka – Senior Curriculum Specialist - TESS


2. Haachizo Perceival Pugh – Teacher - Riverview secondary
School – Kazungula
3. Hamududu Obery Mwaka – Teacher – Monze Boarding
Secondary School – Monze
4. Hangala Jepherson – Teacher - Canisius Secondary School –
Monze
5. Moonga Stanslous – Teacher - Mazabuka Girls Secondary
School -Mazabuka
6. Pali Jackline – Lecturer - David Livingstone College Of
Education – Livingstone.
7. Zimba Gwendoline Annet –Teacher - Njase Girls Secondary
School – Choma.

3|Page
MATALIKO
Kutalika kwiiya kubelesya ncotwaamba mucikuwa kuti ‘Competence Based Curriculum’
caleta kwiiya kucincide kwaluzyibo lwakucita zyiyandika kupa kuli basicikolo kubelesya
zyakucita zyiyandika mazuba aciindi cino kwalo kwiiya nikwaunka mujulu, calo citondezya
ntaamu yakucinca mukusumpula lwiiyo mucisi.
Bbuku lyakubelesya kuyiisya kumataliko alwiiyo naa Modyu (Teaching Module) kuli
basicikolo bali mu Foomu 1 muciiyo ca Litilicca, lyakalembwa kutobela muzeezo wa
Competence Based Curriculum, walo uswaanganya lwiiyo olu azyintu zyicitika mubuumi
bwini bwamuntu. Zyintu zyeelede kucitwa, (General Competences) zyakabikkwa mubbuku
lijisi zyalwiiyo mucisi lya 2023 Curriculum Framework, zyili swaanganinzyidwe abbuku eeli.
Eeli bbuku lilaa muzeezo wakugwasyilizya bamayi bayiisya basicikolo ba Foomu 1
mukuyiisya kubelesya Competence Based Curriculum, muciindi mabbuku aayelede
kubelesyegwa naatana lembwa. Eeci citondezya kulyaaba kuliko kuzwa kumutabi walwiiyo
kutegwa caba cintu cuubauba kuli bamayi kuyiisya basicikolo. Nokuba boobo bamayi
balakulwaizyigwa kuzuzikizya bbuku eeli lyakubelesya kuyiisya kwiinda mabuvwuntauzi
bwabo beni kutegwa bazuzikizye myaako iinga yajanika ciindi cakuyiisya.

Joel Kamoko (Mr)


Permanent Secretary – Educational Services
MINISTRY OF EDUCATION

4|Page
KULUMBA
Lwiiyo lwakutaanguna lwa Litilicca mu Foomu 1 nkuzwidilila kwakubuzyanya-buzyanya
abasikutola lubazu banji mumutabi akunze aamutabi uulanganya lwiiyo mucisi.
Bantu banji, zyikolo ambunga zyinji zyakabuzyigwa kutegwa zyaambe mbozyiyeeya
kujatikizya kwiiya ciiyo ca Litilicca mu Chitonga kwiinda mukwiiya kwakucita zyintu naa
Competence Based Curriculum. Mutabi uulanganya lwiiyo uyanda kupa kulumba kuli baabo
boonse bakotola lubazu kupa twaambo twalo twakagwasyilizya kutegwa bbuku eeli
lyakubelesya kuyiisya ba Foomu 1 lilembwe.
Kumamanino ndiyanda kulumba mbunga yababelesi babeleka ku Curriculum Development
Centre, balo bunkutwe bwabo bwakabelesyegwa bweelede kubona masimpe kuti kulemba
bbuku eeli kwamaninzyigwa bweelede.

Charles K. Ndakala (Dr)


Director Curriculum Development
MINISTRY OF EDUCATION

5|Page
MABALA MAPATI-PATI AABELESYEGWA

Kunsunsaula – Kupandulula cintu cakusindinganya.

Kusalangunya – Kulanganya cintucakusininzya kutegwa


ucimvwisisisye

Kunongaula – Kulanga-langa cintu kusola kujana bubotu nokuba bubi.

Kwabulana – Kuvwiilana kucitika akati kamuntu waambaula


abateelezya.

Kwiibilizya – Kunoneenzya kwacintu cicitika.

Mituni – Zyibumbwa bamwi nzyobasyoma akupaila.

Syaabupampu – Kucizyiba kubeleka mulimo umwi bweelede.

Kankobela – Ncibelesyo cakwiimba antela kweema.

Zyilengwa Leza – Zyintu zyaka lengwa amulengi (Leza)

Bbumbili – Busena bubambidwe kuti mbwakusobanina.

Kuwentuzya – Kutamvwa kabotu muntu ncaamba.

Masunko – Kulimvwa kuyanda kucita cibi.

Nceya - Bukandu

Buntususu – Nguzu zyikwabilila buponi bwabantu.

Tulumbu – Cibelesyo cimbi cakubelesya ciindi cakwiimba.

6|Page
Muyuwa – Kagabba kakabikkwa tubwe tusyoonto kabelesyegwa
kwiimba.

Namalwa – Ncibelesyo cimwi cibelesyegwa kuyabila.

Busengwe-sengwe – Nkucizyiba kubamba zyintu bweelede.

Mangwinini – Kulengelezya zyakusesya calo cipa kukkomana.

7|Page
ZYILI MOOMU

1. Balembi ……………………………………………………… 3
2. Matalikilo …………………………………………………… 4
3. Kulumba ……………………………………………………… 5
4. Mabala Mapati-pati …………………………………………… 6
5. Ntalisyo……………………………………………………… 9
6. Zyakucita Zyeelede …………………………………………... 11
7. Matalikilo Aa Litilicca ………………………………………. 12
8. Misyobo Ya Litilicca …………………………………………. 20
9. Litilicca Iilembedwe ………………………………………….. 26
10. Kwiindana kwa Litilicca Yakumulomo a Litilicca Iilembedwe 30
11. Milimo Ya Litilicca …………………………………………… 34
12. Litilicca Yakumulomo ………………………………………… 45
13. Misyobo Ya Litilicca Yakumulomo …………………………… 52
14. Bibliography ……………………………………………………. 57

8|Page
NTALISYO
Bbuku lyakubelesya kugwasyilizya bamayi kuyiisya mu Foomu 1 naa Modyu (Teaching
module) lyakalembwa kugwasyilizya bamayi kuyiisya bweelede ciiyo ca Litilicca mu Chitonga
kubelesya nzila yakuyiisya mpya.
Bbuku eeli lyakalembwa kutobelezya kuzuminanwa kwakacitika kwakubelesya kucita zyintu
naa Competence Based Syllabus. Muzeezo ngwakusola kubaa cakubelesya kuyiisya muciindi
nokutana lembwa mabbuku aakubelesya akupa basikuyiisya zyakubelesya zyini, zyakucita
alimwi akulingula kutobelezya basicikolo mpobateene alimwi anzyobayanda.
Mutabi uulanganya lwiiyo mucisi ulizyi buyumu-yumu buboola kwiinda mukucinca nzila
yalwiiyo kuya kuli imbi, yalo eeyi njakucikonzya kucita zyintu naa Competence Based
mucikuwa. Kusala nzila yakucizyiba kucita zyintu naa CBC nintaamu mpati yakucinca
kusumpula lwiiyo luyandika. Eeli bbuku litondezya kulyaaba kuliko kuzwa kumutabi
ulanganya zyalwiiyo kutegwa cibe cintu cuubauba kuli bamayi, kutegwa bapegwa malailile,
zyakucita zyiyeeyelwa, akulingula basicikolo kweendelanya amizeezo ya CBC. Nokuba
boobo, bamayi balakulwaizyigwa kuzuzikizya bbuku eeli kwiinda mubuvwuntauzi bwabo beni
kutegwa bazuzikizye myaako iinga yajanika ciindi cakuyiisya.
Zyakucita zyapegwa akulingula kwapegwa mubbuku eeli zyiyandika kupa zyakucita zyini
aluzyibo lwakuyeeyesya kuli basicikolo kumwi kacibapa kulimvwa bupati akucikonzya
kucinca kutobela zyintu zyipya zyijatikizya kwiiya kucikolo. Bamayi balakulwaizyigwa
kubelesya lugwasyo lupegwa, kutobelezya zyintu nzyobacita mumakkilasi aabo, kutegwa
kabakonzya kubelesya nzila zyimbi, zyizuminika kuti kwayandika. Ooku kucikonzya
kucincauzya boobu ncitu cipati kukucita kuti basicikolo boonse, kufwumbwa nkobabede,
batambule bubotu kuzwa kulwiiyo lubelesyegwa.
Kuyeeyelwa kuti bbuku eeli ciyakuba cibelesyo cipati kuli bamayi ciindi nobabelesya
zyakucita zyeelede naa Competence Based Curriculum, kusumpula kucikonzya kupa lwiiyo
lweelede, luzyibo akubikkila maanu ayandika kusola kuleta nzila yalwiiyo iisumpukide.

9|Page
BBUKU EELI MBOLYEELEDE KUBELESYEGWA
Eeli bbuku lyakubelesya kuyiisya naa modyu (Teaching Module) lijisi zyakuyiisya zyeelede
kuyiisyigwa kuli ba Foomu1. Lilibikkidwe mumitwe yakubelesya. Zyakwiiya zyili
mubbuku eeli tazyili zyiiyo, pele inga zyabelesyegwa kubamba zyiiyo. Mwiiyi weelede
kubelesya mitwe yatwaambo iili mubbuku eeli kuyiisya basicikolo.
Kuli nzila zyiyeeyelwa kuti inga zyabelesyegwa kuyiisya Litilicca mu Chitonga. Eezyi nzila
inga mwazyijana kumatalikilo aasilabbasi ya Litilicca.

10 | P a g e
ZYAKUCITA (COMPETENCES) ZYEELEDE KUSUMPULA
Ceelede kucitwa Bupanduluzi (Descriptors)
( Competence)
1. Kusinyuka kuyeeya kujana • Kusansaula kuzyiba zyintu mbozyeelede
bwiinguzi bweelede kuba.
(Analytical thinking)
2. Kutuma akutambula milumbe • Tondezya nzila zyibotu zyakuswiilila,
(Communication) kwaambaula akulemba.
• Belesya mulaka weelede munzila
zyaandeene.
• Ambaula cakusongwala bweelede.
• kwinzyaanya kubandika abamwi.
3. Busengwe-sengwe aluzyibo • Kutuma akutambula mizeezo yamuntu
lwakwaanza zyintu kubuleya.
(Creativity and innovation) • Kubuzya mibuzyo.
4. Kubelekela antoomwe • Kubelekela antoomwe.
(Collaboration)
5. Kuyeeyesya • Kubuzya mibuzyo.
(Critical thinking) • Kubelekela mutubunga akubandisyanya
• Kubelekela antoomwe akubandisyanya
mutubunga.
• Kubungika zyintu kweendelanya abube
bwazyo
• Kubamba zyintu zyaandeene-andeene
6. Lwiiyo lwakuzyiba kubala • Kuba abusongo bwakweendelanya maanza
akulemba mumayuwe/luzyibo ameso kumincini yamayuwe
lwakubelesya kompyuta
(Digital literacy)
7. Busongo • Kutuma akutambula milumbe abamwi bantu.
bwamizeezo/Bucenjezu • Kubelekela amwi/antoomwe.
butondezya mubili ncuuyanda • Kutondezya lubomba.
(Emotional intelligence)
8. Luzyibo lwakucita makwebo • Kubelesya mulaka kutondezya nzila
/Makwebo aakumanizya zyuubauba zyabukkale mbuli kusambala
mapenzi (Financial literacy) akuula
(Entrepreneurship) • Sobana kasobano kutondezya nzila
zyakusambla akuula.
9. Nzila yakumana mapenzi • Kobelesya luzyibo lwatubala twa Alufabeti
(problem solving) kubamba mabala

11 | P a g e
MUTWE: MATALIKILO AA LITILICCA.

NTALISYO
Ciiyo eeci cilanganya bupanduluzi bwa Matalikilo aa Litilicca. Mumilaka yesu iina
Afulika, tujisi misyobo mipati yobilo ya Litilicca yalo iili nja kumulomo alimwi
ailembedwe.
CIKWELELEZYA KUCIIYO: Ino nikwanyina zyakuswiilizya akweebela buumi
nibwali buti?

MABALA MAPATI-PATI.

• Kusansulula
• Kusalangunya
• Kunongaula
• Mazyalane.

MUTWE MUSYOONTO: Kupandulula Litilicca.

NTALISYO.

Mucibeela eeci tulalanganya bupanduluzi bwa Litilicca. Tulamvwa bupanduluzi buzwa


kubalembi baimpene-impene twamana tulabulanganya bupanduluzi oobu akubusalangunya
kuti akati kabupanduluzi oobo bwapegwa, mbubuli mbotuyeeya kuti bulizulide kweendelanya
amusyobo waciiyo ncotupandulula. Kumamanino aumwi sicikolo uleelede kubamba
bupanduluzi bwakwe kweendelanya ambwaacimvwa ciiyo.

CEELEDE KUCITWA: Kupandulula Litilicca.

CAKUCITA 1: Kundandamika bupanduluzi bwa Litilicca bwiindene-indene.

MWIIYI

• Sololela basicikolo kundandamika bupanduluzi bwa Litilicca.


• Gwasyilizya basicikolo kubambulula bupanduluzi mbubapa.

12 | P a g e
BASICIKOLO

• Bandandamike bupanduluzi bwa Litilicca.

LUZYIBO KUMWIIYI.

Bupanduluzi bwa Litilicca

• Litilicca yiitwa kuti nzyamumabbuku.


• Caamba milimo yamizeezo yabantu iibikkidwe mubulembo. Eeci cilajatikizya
mabbuku, zyaano, zyiimbo, milaso azyimwi biyo.
• Caamba kuzubulula buumi mumabala akasimpe mabotu.
• Caamba zyintu zyilembedwe.
• Ninzila yakubwezelela, kuyobola akupa luzyibo akulikkomaninsya kuzwa kuzyalane
lyomwe kuya kuli limbi.
• Ilajatikizya bulembo buzubulula zyilengwa Leza mbozyiswaangana
amaumi aabantu kweendelanya amulembi mbucakamujata mubuumi
bwakwe.
• Iimimina kutondezya kulimvwa kwabantu muzyooko mobakkala
kumfwulumende, muzyintu zyibazingulukide, kubantunyina akuliyooyo
wakabalenga walo uutalibonyi.
• Tacaambi biyo zyintu zyilembedwe zyilikke pele azyeezyo zyaambaulwa amulomo,
zyitondezyegwa abantu, nzyobabamba kufwumbwa mumusyobo mozyibede.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISYIZYA
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, mapepa, manila, amabbuku aamwi biyo.
• Bayi babelesye kufwumbwa zyibelesyo zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE: Bupanduluzi bwa Litilicca bwiindene-indene bwandandamikwa cikkutwa.
MULIMO
• Basicikolo bakayandaule bupanduluzi bumbi bwa Litilicca kuŋanda

CAKUCITA 2: Kusansulula bupanduluzi bwa Litilicca.

13 | P a g e
MWIIYI
• Sololela basicikolo kuti basansulule bupanduluzi bomwe-bomwe bwapegwa kweendelanya
ambubacimvwa.
• Gwasyilizya basicikolo kubambulula busansuluzi mbubapa bwa Litilicca.

BASICIKOLO
• Basansulule bupanduluzi bwa Litilicca bwapegwa.
LUZYIBO KU MWIIYI.
• Litilicca yiitwa kuti nzyamumabbuku. Eezyi zyitegwa nzyamumabbuku akaambo
kakuti cibeela eeci cakali kujatikizya biyo kuyiisya akusunka zyakalembedwe
mumabbuku aakalembwa abalembi baandeene- andeene.
• Litilicca caamba milimo yamumizeezo yabantu iibikkidwe mubulembo. Eeci
cilajatikizya mabbuku, zyaano, milaso azyimwi biyo. Kweendelanya abupanduluzi
oobu, Litilicca cijatikizya mizeezo yabantu kufwumbwa mbwiibede pele kaibikkidwe
mubulembo. Mizeezo eeyi inga kaili muciimo ca zyaano, zyisobano, zyeemo azyimwi
biyo.
• Litilicca caamba kuzubulula buumi mumabala aakasimpe mabotu. Mbulembo
bwamizeezo yamuntu, mbwalimvwa, nzyalombozya kuti kazyili mbubo. Ncaano
cabuumi bwamuntu cibikkidwe mubulembo akwaabanwa kubuleya.
• Litilicca caamba zyintu zyilembedwe. Eeli bbala lijatikizya kapati milimo
yamumizeezo yamuntu kwiinda mukweema amilaso, yalo mulembi njalemba
akutondezya bubotu bujanwa muli njiyo buyiisya akukkomaninsya.
• Litilicca ninzila yakubwezelela, kuyobola akupa luzyibo akulikkomaninsya kuzwa
kuzyalane lyomwe kuya kuli limbi. Eeci cilijisi mulimo mubukkale, mizeezo, mumuya,
mutunzanyu amumaumi aabantu. Oobu bupanduluzi butondezya kuti zyintu zyiyandika
kapati muzyooko mukkala bantu zyilayiisyigwa kumazyalane mbwaayabuccililana.
Alimwi zyijisi mulimo mupati kucenjezya akunyona bantu mbuli basololi bazyisi. Inga
kazyilembedwe mumabbuku nokuba kwaambwa kwiinda muzyaano nokuba
zyisobano.
• Litilicca ilajatikizya bulembo buzubulula Zyilengwa-Leza
mbozyiswaangana amaumi aabantu kweendelanya amulembi
mbucakamujata mubuumi bwakwe. Bupanduluzi oobu butondezya kuti Litilicca

14 | P a g e
mbulembo biyo, bwalo bubalwa kujatikizya mbuli mulembi mbwaswaanganya buumi
bwabantu azyilengwa-Leza.
• Litilicca iiminina kutondezya kulimvwa kwabantu muzyooko mobakkala
kumfwulumende, muzyintu zyibazingulukide, kubantunyina akuliyooyo
wakabalenga walo uutalibonyi. Kweendelanya abupanduluzi oobu, Sikupandulula
ulaakati-kati; tatondezyi kuti naa kulimvwa kwabantu ooku bakutondezya kwiinda
mubulembo naa mukwaambaula naaba muzyisobano.
• Litilicca tacaambi biyo zyintu zyilembedwe zyilikke pele azyeezyo zyaambaulwa
amulomo, zyitondezyegwa abantu, nzyobabamba kufwumbwa mumusyobo
mozyibede. Bupanduluzi oobu bucibikka antangalala kuti Litilicca ili mumisyobo yaandeene-
andeene; Inga yaba mubulembo, mukukanana, zyakubamba akusobana kutondezya kulimvwa
kwabantu naa mulembi.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI


• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, mapepa, manila, amabbuku aamwi biyo.
CILANGILWA CEELEDE: Bupanduluzi bwa Litilicca bwasansululwa cikkutwa.
MULIMO.
• Basicikolo basansulule bupanduluzi bwa Litilicca mumabala abo beni.
CAKUCITA 3: Kupandulula Litilicca.
MWIIYI
• Ambila basicikolo kuti bapandulule mumajwi aabo mbobayeeya kuti Litilicca ninzi.
• Lulamika bupanduluzi bulubide bupa basicikolo akukulwaizya buluzi.
BASICIKOLO
• Bapandulule mumajwi aabo mbobayeeya kuti Litilicca ninzi
LUZYIBO LWABAYI.
• Litilicca caamba nzila bantu nzyobabelesya kutondezya kulimvwa kwabo kujatikizya zyintu zyicitika
mumaumi aabo amuzyooko mobakkala kwiinda mukulemba zyaano, kukanana, kusobana, kwiimba
anzila zyimwi biyo.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila amabbuku amwi aajisi bulembo bwa Litilicca.
• Bayi babelesye kufwumbwa zyibelesyo zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE: Litilicca yapandululwa buluzi.

15 | P a g e
MULIMO.
• Sicikolo omwe-omwe alembe bupanduluzi bwakwe mwini bomwe bwa Litilicha mubbuku
lyamilimo.
• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.

MUTWE MUSYOONTO 2: Kusalangunya bupanduluzi bwiindene-indene bwa Litilicca.


NTALISYO: Litilicca ilijisi bupanduluzi bwaandeene-andeene kweendelanya abalembi mbobacimvwa ciiyo
eeci. Mucibeela eeci tulalanganya bupanduluzi bwaandeene bwa Litilicca kweendelanya ambubwapegwa
muciiyo cainda. Tulalanganya kuti, mbubuli buzulide kweendelanya azyintu zyiyiigwa muciiyo eeci.
CEELEDE KUCITWA: Kusalangunya bupanduluzi bwa Litilicca bwaandeene-andeene.
CAKUCITA 1: Kulanganya-langanya bupanduluzi bwa Litilicca.

MWIIYI
• Kopa basicikolo bupanduluzi bwiindene-indene bwa Litilicca akubulanga-langa kuti mbubuli buzulide
kabotu. Banongaule bomwe-bomwe akujana mapenzi abubotu muli mbubo bwalo bupa kuti
kabutazulide nokuba kuzulila.
• Gwasyilizya basicikolo ciindi nobanongaula bupanduluzi bwa Litilicca bwaandeene-andeene.
BASICIKOLO
• Batondezye bupanduluzi mbobayeeya kuti mbobubo bweelela ncobeni kweendelanya azyiyiigwa
muciiyo.
LUZYIBO KU MWIIYI.
• Bayi babelesye bupanduluzi buli muli cakucita 2.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI.
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, cipepa cilembedwe bupanduluzi bwa Litilicca, amabbuku
aamwi biyo.
• Bayi balaangulukide kubelesya zyibelesyo kufwumbwa zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE: Bupanduluzi bwa Litilicca bwalangwa-langwa buzulide.
MULIMO.
• Basicikolo balembe bupanduluzi bwabo kuzwa kuli bwapegwa
• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.
CAKUCITA 2: Kukozyanyanyisya akupa lwiindano luliko akati kabupanduluzi bwapegwa.

16 | P a g e
MWIIYI
• Sololela basicikolo kulanganya kukozyanya alwiindano luliko akati kabupanduluzi bwapegwa.

BASICIKOLO
• Balanganye bupanduluzi bwapegwa akutondezya boobo bujisi zyintu zyikozyanya aboobo
bwiimpene kuli bumwi abumwi.
LUZYIBO KUMWIIYI.
• Bayi babelesye bupanduluzi buli muli cakucita 1.
MULIMO
1. Basicikolo basale bupanduluzi bwapegwa, bamana balembe kukozyanya nkobatijane muli mbubo.
2. Kubupanduluzi buli mumubuzyo 1, balembe kwiimpana nkobatijane muli mbubo.
CAKUCITA 3: Kunongaula bupanduluzi bwa Litilicca.
MWIIYI
• Sololela basicikolo kunongaula bupanduluzi bwa Litilicca.
• Gwasyilizya basicikolo kubona kuti mubandi weenda bweelede.

BASICIKOLO
• Basicikolo bamana kulanganya kwiindana akukozyanya kuliko akati kabupanduluzi bwapegwa,
batondezye nzyibajana kujatikizya ciiyo eeci mbuli mbocipandulwidwe abupanduluzi bwaandeene-
andeene. Batondezye bubotu abubi mbubajana mubupanduluzi bupedwe.
• Basicikolo basale bupanduluzi buzulide kwiinda bumwi bamana batondezye cabapa kuti basale
mbubo.
LUZYIBO KUMWIIYI.
• Bayi babelesye bupanduluzi bwapegwa muli cakucita 1.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya amabbuku amwi aajisi bulembo bwa Litilicca.
• Bayi balaangulukide kubelesya azyimwi zyibelesyo zyeendelana aciiyo
CILANGILWA CEELEDE: Bupanduluzi bwa Litilicca bwanongaulwa buzulide.
CAKUCITA:
1. Basicikolo basale bupanduluzi bomwe kuli boobu bwayiigwa, bamana balembe twaambo ntobayeeya
kuti mbobweelede kwiinda bupanduluzi boonse bwapegwa.

17 | P a g e
2. Basicikolo basale abumwi bupanduluzi mbobayeeya kuti tabuzulide, bamana balembe twaambo
ncobayeeyela boobo.

MUTWE MUSYOONTO 3: Kubamba bupanduluzi bwa Litilicca.


NTALISYO: Ciindi basicikolo nibamana kusalangunya akulanganya bupanduluzi bwaandeene –andeene,
balajana luzyibo lujatikizya mizeezo iizwa mubupanduluzi oobu. Aboobo mucibeela eeci tulalanganya nzila
zyakubamba bupanduluzi bwa Litilicca kuzwa kuli sicikolo omwe-omwe kweendelanya ambwaacimvwa
ciiyo eeci.
CEELEDE KUCITWA: Kubamba bupanduluzi bwabo bwa Litilicca.
MWIIYI
• Ambila basicikolo kuti babambe bupanduluzi bwabo bwa Litilicca kweendelanya ambubacimvwa
ciiyo eeci.
• Gwasyilizya basicikolo kubona kuti mubandi weenda kabotu.
BASICIKOLO
• Basicikolo bamana kulanganya akusalangunya bupanduluzi bwa Litilicca bwiimpene-impene
bwapegwa, babambe bupanduluzi bwabo beni kweendelanya ambubacimvwa ciiyo.
LUZYIBO KUMWIIYI.
• Basicikolo balaangulukide kupa bupanduluzi bwakulibambila beni.
• Bayi bagwasyilizye basicikolo kubona kuti babamba bupanduluzi buluzi. Aawo mpobayandika
kubambulula, ababagwasye bayi babo.
ZYBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila amapepa amwi aajisi bulembo bwaciiyo.
• Bayi babelesye kufwumbwa zyibelesyo zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE: Bupanduluzi bwa Litilica bwabambwa cakukkutila.
MULIMO.
• Bayi bape basicikolo tupepa balembe bupanduluzi bwabo beni kakunyina kulanga mumabbuku.
• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.
CAKUCITA 2: Kwiiminina bupanduluzi bwabambwa.
MWIIYI
• Sololela basicikolo mumubandi wabwiiminizi bwabupanduluzi bwabambwa.
• Gwasyilizya basicikolo kutegwa mubandi ooyu weende kabotu.
BASICIKOLO
• Basicikolo bape twaambo tukkutwa ncobayeeya kuti bupanduluzi mbubapa buleelede ncobeni.

18 | P a g e
LUZYIBO KUMWIIYI.
• Bayi babelesye luzyibo lwabupanduluzi bwakayiisyigwa kuzyiiyo zyakainda
MULIMO:
1. Babambe bupanduluzi bumbi bwa Litilicca.
2. Kubupanduluzi mbubabamba, basale mbobayeeya kuti bulizulide kwiinda bumwi.
3. Abalembe twaambo tukkutwa tuzuzikizya kuti bupanduluzi bwabo buleelela ncobeni.
• Bayi balaangulukide kupa mulimo kweendelanya aciiyo.

KUMANINZYA.
• Litilicca inga yapandululwa munzila zyaandeene-andeene kweendelanya asikupandulula
mbwacimvwa.
• Litilicca taijatikizyi biyo zyintu zyilembedwe pele azyeezyo zyaambwa amulomo mpande mbuli
kwiimba, kwaana, kweema, kuyabila, kusobana azyimwi biyo.
• Nokuba kuti Litilicca ilapandululwa munzila zyaandeene-andeene, tujana kuti bupanduluzi bunji
tabuzulide nkaambo bulanganya biyo cibeela comwe akusiya cimwi.
• Tujana kuti aumwi muntu ulakonzya kupa bupanduluzi kweendelanya ambwaacimvwa ciiyo ca
Litilicca nokuba kuti abwalo inga kabujisi butongo bumwi bwalo bunga bwayanda kunongaulwa
abantu bamwi.

19 | P a g e
MUTWE 2: MISYOBO YA LITILICCA.

NTALISYO.

Litilicca ili mizyibeela zyinji kapati zyalo zyaamba mbuli buponi bwabantu mbobwaandeene-
andeene kwiinda mukupa tunsiya-nsiya, zyaano zyabuponi bwabantu ambobayeeya muzyooko
mobakkala. Eezyi zyili muciimo cazyeezyo zyibandikwa azyilembedwe.

CIKWELELEZYA KUCIIYO.

• Mbubuti Litilicca mboitugwasya kuzyiba mbotunga twasumpula buumi bwesu anyika


yoonse?

MABALA MAPATI-PATI.

• Kwabulana
• Kwiibilizya
• Mituni
• Syaabupampu
• Kankobela
• Zyilengwaleza
• Bbumbili
• Kuwentuzya
• Masunko

MUTWE MUSYOONTO: Litilicca yakumulomo.


NTALISYO

Zyijatikizya Litilicca yakumulomo zyilacitwa mumajwi kwiinda mukwaambaula,


kwiimba, kwaana, kulabika, kweema, kwaambilila, kusobana azyimwi biyo. Aboobo,

20 | P a g e
mucibeela eeci tulalanganya Litilicca yakumulomo ncoyaamba, mboilizyibya, misyobo
yanjiyo abube bwayo.

CEELEDE KUCITWA: Basicikolo

• Babandike zyijatikizya Litilicca yakumulomo.

CAKUCITA 1: Kupandulula Litilicca yakumulomo.

MWIIYI

• Ambila basicikolo kucita cimwi cintu (kwiimba, kulabika, kwaana, kusobana,


kweema) cijatikizya Litilicca yakumulomo.
• Ambila basicikolo misyobo ya Litilicca eeyi yaambwa moizulilwa.
• Belesya nzila zyimbi zyeendelana amutwe kunze aazyapegwa waawa.

BASICIKOLO

• Bacite malailile aabapa bayi babo.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Litilicca yakumulomo ndibbala lijisi bupanduluzi bunji lyalo lijatikizya kufwumbwa


eeco cimwaigwa amulomo. Eeci ncibeela cipati nkaambo cilatondezya zyakali
kucitika kaitanaba Litilicca iilembedwe.
• Bayi bape bupanduluzi bwa Litilicca yakumulomo kufwumbwa bweelela.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, mapepa ajisi bulembo bumwi bwa Litilicca.
• Bayi babelesye zyibelesyo kufumbwa zyeendelana aciiyo.

CILANGILWA CEELEDE

• Litilicca yakumulomo yapandululwa bweelede

MULIMO

• Aumwi sicikolo alembe bupanduluzi bwakwe bwa Litilicca yakumulomo.


• Bayi bape mulimo weendelana aciiyo.

21 | P a g e
CAKUCITA 2: Kutondezya Litilicca yakumulomo.

MWIIYI

• Sololela basicikolo mumubandi wakulanganya kutondezya Litilicca yakumulomo.

BASICIKOLO.

• Babandike kweendelanya amalailile aapa mwiiyi.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Ijwi libandikwa ndiyandisi. Aboobo cintu cipati ku Litilicca yakumulomo ndijwi.


Kunyina mpolilembedwe pesi lilabelesyegwa cigaminina kwiinda mukwaambaula
alimwi amumicito.
• Litilicca yakumulomo kanji-kanji ijatikizya kucita cimwi cintu mbuli kwiimba
akuzyana, kutondaika akukwabulana abeebelezya. Eeci cipa kuti Litilicca
yakumulomo kiisumpuka kufwambaana akwiibilizya.
• Litilicca yakumulomo ilitolelela kucooko acooko ciibamba akwiibelesya. Iyubulula
zyintu nzyobasyoma, nzyobacita, bukkale bwakaindi antoomwe abweendelezi akati
kabo.
• Litilicca yakumulomo ilalitondezya kwiinda mutwaano, tusimpi, tulabi, zyiimbo,
kwaambilila azyeemo. Kanji-kanji eezyi zyintu acimwi kuli mulimo ngocicita
mubukkale bwabantu.
• Litilicca yakumulomo ilazumanana mumazyalane kwiinda mukwaana, kujanika
mpozyicitikila zyintu antoomwe akutola lubazu muzyiyanza zyicitika.
• Kanji-kanji Litilicca yakumulomo ibelesya mulaka wamaambila mbali kuzwidilizya
mizeezo abupanduluzi.
• Basikwaana balaa lubazu lupati mukusumpula Litilicca yakumulomo kwiinda
mukubelesya jwi, zyitondezyo akukwabulana abeebelezya.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila amapepa amwi biyo.
• Bayi balaangulukide kubelesya azyimwi zyibelesyo zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE
• Litilicca yakumulomo yatondezyegwa buluzi.
MULIMO
• Bayi bape cakucita kweendelanya aciiyo cayiigwa.

22 | P a g e
CAKUCITA 3: Kwaapaula misyobo ya litilicca yakumulomo
MWIIYI
• Gwasyilizya basicikolo kutondezya misyobo ya Litilicca yakumulomo.
• Tondezya basicikolo tubunga twamisyobo ya Litilicca yakumulomo.
BASICIKOLO.
• Babikke misyobo ya Litilicca yakumulomo mutubunga ntubatondezyegwa abayi.

LUZYIBO KUMWIIYI
1. ZYAANO
a. Zyaano zyipandulula matalikilo aazyintu zyimwi mwalo tuleza amituni
mozyibelesyedwe kutondezya nguzu abulemu.
b. Zyaano zyilalumbaizya akutembaula basyaabupampu bacisi muzyibeela
zyiimpene-impene.
c. Zyaano zyaaninwa bantu banji zyijatikizya bantu naaba zyilengwaleza zyimwi
zyalo zyikkomaninsya akupa lulayo mubuponi bwabantu. Eezyi zyaaninwa kapati
kubana bakkede mumbali aacikko.
d. Zyaano zyilamfwu zyijatikizya mpuwo yabantu azyintu zyipati zyakacitika
azyimwi zyilenge zyigambya.
2. ZYEEMO
a. Zyeemo zyifwaafwi zyitondezya muntu mbwalimvwide ambwayeeya zyicitwa
kwiinda mukulizya kankobela azyibelesyo zyimwi.
b. Nciimbo cijisi caano cifwaafwi.
c. Zyeemo nzyakulumbaizya (muntu, cintu cagwasya buleya) azyimwi.
3. MISYOBO IMBI YABWAAPAUZI.
a. Tusimpi/ Twaambyo/ Tusimyo –ntwaambo twabusongo tujisi lulayo lwakansiya-
nsiya lusisidwe.
b. Tulabi – ntwaambo tuyanda bwiinguzi bwabusongo. Tulakonzya kubelesyegwa
kukkomaninsya, kuyiisya akusimya mizeezo.
c. Nyimbo –majwi aakutembaula, kwaambilila, kulumbaizya, kuyumya-yumya
kuumbulizya azyimwi.
d. Kwaambilila – majwi aakulomba lugwasyo kuli Leza kwiinda mumizimo.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, zyibelesyo zyakwiimba akuzyana azyimwi.

23 | P a g e
CILANGILWA KUCITWA

• Misyobo ya Litilicca yakumulomo yaapaulwa buluzi.

MULIMO

• Basicikolo baimbe, beeme nokuba kwaana.


• Basicikolo bakayobolole twaambyo.

CAKUCITA 4: Kulongolola bube bwa litilicca yakumulomo

MWIIYI

• Pa mukozyanyo wabube bwa Litilicca yakumulomo omwe.


• Ambila basicikolo kupa aimwi.
• Gwasyilizya kululamika bwiinguzi bwapa basicikolo.

BASICIKOLO

• Batole lubazu kupa bube bwa Litilicca yakumulomo.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Litilicca yakumulomo ilakobelelwa akumwaigwa amajwi kuleka bulembo.


• Litilicca yakumulomo ili mumicito kuleka kwaambwa buyo. Eeci cilacitwa kwiinda
mukwiimba akuzyana, kutondaika, zyakusama akukwabulana abasikweebelezya.
• Ilacinca-cinca akwiibilizya.
• Litilicca yakumulomo ijanwa muzyooko zyabantu mwalo moitondezya buponi
bwabo, nzyobasyoma, nzyobacita, caano cabuponi bwabo abweendelezi akati kabo.
• Njenzila yakukobelela akumwaya tunsiyansiya twabantu.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI
• Bbuku lyakubelesya, manila azyimwi kweendelanya aciiyo ankomubede.
CILANGILWA CEELEDE
• Bube bwa Litilicca yakumulomo bwalongololwa bweelede.
MULIMO
• Basicikolo balembe mulimo kweendelanya aciiyo.

CAKUCITA 5: Kusansulula litilicca yakumulomo.


MWIIYI

24 | P a g e
• Ambila basicikolo kupa busansuluzi bwa Litilicca yakumulomo.
• Gwasyilizya basicikolo kululamika busansuluzi bwabo.
BASICIKOLO
• Bape busansuluzi bwa Litilicca yakumulomo kweendelanya amalailile aabayi.
LUZYIBO KUMWIIYI
• Litilicca yakumulomo ilacitwa mumajwi kwiinda mukwaambaula, kwiimba, kwaana,
kulabika, kweema, kwaambilila, kusobana azyimwi biyo.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya azyibelesyo zyimwi biyo zyijanika kucibaka
nkomubede.
CILANGILWA CEELEDE
• Litilicca yakumulomo yasansululwa bweelede.
MULIMO
• Basicikolo babambe kasobano kakwaambilila.
• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.

25 | P a g e
MUTWE MUSYOONTO 2: LITILICCA IILEMBEDWE.
NTALISYO

Litilicca iilembedwe yaamba luzyibo lusimbidwe lwalo lutondezya buponi bwabantu.


Ijatikizya mabbuku, zyaano, zyeemo, milaso, zyisobano azyimwi. Aboobo mucibeela
eeci tulalanganya Litilicca iilembedwe ncoyaamba, mboilizyibya, misyobo yanjiyo
abube bwayo.

CEELEDE KUCITWA

• Kubandika Litilicca iilembedwe.

CAKUCITA 1: Kupandulula litilicca iilembedwe.

MWIIYI

• Ambila basicikolo bapandulule Litilicca iilembedwe ncoyaamba.


• Gwasyilizya basicikolo kululamika bupanduluzi mbubapa.

BASICIKOLO

• Bapandulule Litilicca iilembedwe ncoyaamba.

LUZYIBO KUBAYI

• Litilicca iilembedwe yaamba luzyibo lusimbidwe lwalo lutondezya buponi bwabantu.


Ijatikizya mabbuku, zyaano, zyeemo, milaso, zyisobano azyimwi.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI


• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila aamwi malembe aamba Litilicca iilembedwe.
CILANGILWA CEELEDE

26 | P a g e
• Litilicca iilembedwe yapandululwa cikkutya.
MULIMO.
• Basicikolo balembe bupanduluzi bwabo bwa Litilicca iilembedwe.

CAKUCITA 2: Kutondezya litilicca iilembedwe.


MWIIYI.
• Sololela basicikolo mukutondezya Litilicca iilembedwe.
BASICIKOLO
• Batondezye Litilicca iilembedwe munzila yiinda kuli yomwe.
LUZYIBO KUMWIIYI
• Litilicca iilembedwe ibelesya bulembo kumwaya akuyobola luzyibo kwiinda
mumabbuku, miteende, mafooni azyimwi. Eeci cipa kuti Litilicca iilembedwe
kiikkala kwaciindi cilamfwu akumwaigwa kule kwiinda Litilicca yakumulomo.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, mapepa aalembedwe azyimwi.

CILANGILWA CEELEDE:
• Litilicca iilembedwe yatondezyegwa bweelede.
MULIMO
• Basicikolo batondezye akulemba misyobo ya Litilicca iilembedwe.
CAKUCITA 3: Kwaapaula misyobo ya litilicca iilembedwe.
MWIIYI
• Sololela basicikolo kwaapaula misyobo ya Litilicca iilembedwe.
• Gwasyilizya basicikolo kubona kuti bwaapauzi bwacitwa bweelede.
BASICIKOLO
• Baapaule misyobo ya Litilicca iilembedwe.
LUZYIBO KUMWIIYI
1. ZYAKULENGELEZYA
a. Tubbuku- zyaano zyilembedwe mubulamfwu kujatikizya buponi bwabantu.
b. Twaano tufwaafwi – mbuponi bulembedwe muciimo cacaano mubufwaafwi
kuyiisya bukkale.
c. Novela – zyaano zyilembedwe zyili akati-kati ka twaano tufwaafwi atubbuku
zyiyiisya bukkale.

27 | P a g e
d. Zyeemo – ooyu musyobo ubelesya mulaka kuzubulula mizeezo, kulimvwa
abuponi bwabantu.
e. Zyisobano – nzyisobano zyilembelwa kuti zyisobanwe abbumbili kwiinda
mumubandi amicito. Inga kazyili zyaano zyuusisya antela zyikkomaninsya.
2. ZYAMASIMPE
a. Milaso – Oobu mbulembo bufwaafwi bupandulula mizeezo imwi.
b. Caano cabuponi bwamuntu – ooyu mulimo wabuponi bwamuntu uulembwa
abantu bambi kujatikizya buumi bwakwe azyintu nzyaakacita mubuponi bwakwe.
c. Caano camulembi lwakwe – eeci ncaano cilembwa amulembi lwakwe caamba
buumi bwakwe.
d. Caano catunsiya-nsiya – oobu mbulembo bupandulula zyintu zyijisi bumboni
zyakacitika.
e. Malembo aabunsengwe – aaya malembo aajatikizya zyintu zyakavwuntauzyigwa
abasyaabupambu.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISYIZYA
• Bbuku lyakubelesya, manila azyimwi bayi nzyobakonzya kubelesya.
CILANGILWA CEELEDE.
• Litilicca iilembedwe yaapaulwa bweelede.
MULIMO
• Basicikolo balembe caano cabuumi bwabo.
CAKUTICA 3: Kulongolola bube bwa litilicca iilembedwe.
MWIIYI.
• Sololela bsicikolo kulongolola bube bwa Litilicca iilembedwe.
• Gwasyilizya basicikolo kutegwa mubandi weende kabotu.
BASICIKOLO
• Balongolole bube bwa Litilicca iilembedwe.
LUZYIBO KUMWIIYI
• Litilicca iilembedwe ilisimbidwe acibaka cimwi (bbuku, muteende, kubwaanda …).
• Taicinci.
• Ililembedwe cakukkalikila.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

28 | P a g e
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, malembe aajisi misyobo ya Litilicca
iilembedwe.
• Bayi babelesye azyimwi zyibelesyo zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE:
• Bube bwa Litilicca iilembedwe bwalongololwa bweelede.
MULIMO
• Basicikolo bakavwuntauzye bube bwa Litilicca iilembedwe bwataambwa

29 | P a g e
MUTWE MUSYOONTO 3: LWIINDANO AKUKOZYANYA KULIKO AKATI KA
LITILICCA YAKUMULOMO AILEMBEDWE.
NTALISYO.

Litilicca ili mumisyobo yobilo; yakumulomo ailembedwe. Aboobo, mucibeela eeci


tulalanganya lwiindano akukozyanya kuliko akati ka Litilicca yakumulomo ailembedwe.

CEELEDE KUCITWA:
• Kukozyanya akwiindanya Litilicca yakumulomo ailembedwe.

CAKUCITA 1. Kundandamika kukozyanya kuliko akati ka Litilicca yakumulomo


ailembedwe.

MWIIYI
• Ambila sicikolo omwe kuti ape kaano, amana umbi abale cilembedwe.
• Ambila basicikolo kuti bape lwiindano luliko kuzwa kukaano kaanwa alimwi
acabalwa.

BASICIKOLO

• Basicikolo bape kukozyanya kuliko kuzwa kukaano kaanwa alimwi acabalwa.

LUZYIBO KUMWIIYI.

KUKOZYANYA.

• Zyoonse zyobilo zyilaibilizya kumuntu oonse.


• Zyilapa lwiiyo lwabukkale bubotu.
• zyijisi muzeezo wakukwabilila akusumpula bukkale bwabantu kwiinda mukuyiisya
alimwi kukkomanisya bantu.
• Zyilayaka akugwasya bantu kubelekela antoomwe alimwi akugwasyanya.
• Zyilagwasya kuyobola tunsiya nsiya azyilengwa zyabukkale bubotu.
• Zyilagwasya kusumpula maumi aabantu.

30 | P a g e
• Zyilabelesegwa abasyaabupambu antela basengwesengwe nobafwula zyiimbo antela
zyeemo.
• Zyilagwasilizya kwaabana tunsiya nsiya alimwi abukkale bwabantu mumanyika
aambi.
• Zyilagwasya kusensemuna bana maleya kuzyintu zyicitika mumasena motukkala.
Mbuli mazabuba aakavwumbuka bulwazi bwacincenya (Covid 19).
• Zyilanganya buponi bwamuzyooko motukkala.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI.

• Bbuku lyabayi, manila, zyalamatizya, zyilembyo azyimwi zyibelesyo nzyobakonzya


kujana bayi.

CILANGILWA CEELEDE.

• Kukozyanya kuliko akati ka Litilicca yakumulomo ailembedwe kwandandamikwa


bweelede.

MULIMO.

• Basicikolo bakavwuntauzye kukozyanya kumbi kwataambwa kuliko akati ka Litilicca


yakumulomo ailembedwe.
• Bayi balaangulukide kupa mulimo weendelana aciiyo.

CAKUCITA 2: Kundandamika lwiindano luliko akati ka litilicca yakumulomo


ailembedwe.

LUZYIBO KUMWIIYI.

LWIINDANO LULIKO.

• Litilicca yakumulomo ibelesya mulomo kumwaya twaambo mbuli kwaana, kwiimba,


kweema azyimwi, kakuli iilembedwe ibelesya mabala asimbidwe mbuli mabbuku,
miteende azyimwi.
• Litilicca yakumulomo taisakani nkaambo sikwaana ukananina biyo kakamu kabantu
basyoonto, kakuli iilembedwe ilakonzya kusika mumasena aali kule.

31 | P a g e
• Litilicca yakumulomo inga mpoona aawo muntu uuswiilila ulalitondezya
mbwaalimvwa kuli Sikwaana, mwiiimbi azyimwi, kakuli iilembedwe wakalemba
takonzyi kuzyiba mubali mbwaalimvwa naamana kubala.
• Yakumulomo ilakonzya kucinca akaambo kakuti muntu waana ulakozya kuyungizya
naa kugusya kutegwa cinoneenzye ncaamba, kakuli iilembedwe taicinci.
• Yakumulomo, uuswiilizya ulakonzya kuwentuzya akuyakucaana bumbi caano, kakuli
iilembedwe ilacaala mbubwenya.
• Litilicca yakumulomo, Sikwaana ulalitondezya kusinizya kutwaambo tumwi alimwi
ambwalitondezya mubili wakwe, kakuli Sikubala, inga taazyiba mulembi mbwaakali
kulitondezya ciindi naakali kulemba.

ZYIBELESYO ZYIMWI.

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, mapepa, mabbuku amwi aasimbidwe azyimwi


biyo.

CILANGILWA CEELEDE: Lwiindano akati ka Litilicca yakumulomo ailembedwe


lwandandamikwa bweelede.

MULIMO.

• Basicikolo balembe twaambo tutondezya lwiindano luliko akati ka Litilicca


yakumulomo ailembedwe.
• Bayi balaangulukide kupa mulimo kweendelanya aciiyo cayiigwa

CAKUCITA 3: Kusumpula bubotu bwa litilicca yakumulomo ailembedwe.

MWIIYI.

• Ambila basicikolo kwaabana zyaano atulabi zyicitika muminzi mobakkala.


• Ambila basicikolo kuti babandike akulemba bobotu bwa litilicca yakumulomo
ailembedwe.
• Gwasyilizya basicikolo kutegwa mubandi weende kabotu.

BASICIKOLO.

• Basicikolo baabane zyaano atulabi zyicitika muminzi mobakkala.


• Babandike akulemba bubotu bwa Litilicca
• Bakwabilile akuzuminana kubwiinguzi mbubajana.

32 | P a g e
LUZYIBO KUMWIIYI

• Kukwabilila tunsiya-nsiya twacisi.


• Kukulwaizya buponi bwamuntu.
• Kuyiisya bukkale bubotu.
• Kuyiisya busongo.
• Kuyiisya buumi bwakuliponena.
• Kugwasya bantu kuyeeya cabusongo.
• Nzila yakulikkomaninsya.
• Ileta kumvwana mukusobana mubweenzyinyina.
• Igwasya kumana buumba.
• Ilakulwaizya kuzwa mumasukusyo.
• Kuyiisya akukwabilila buponi bwansiku.

CILANGILWA CEELEDE: Bubotu bwa Litilicca yakumulomo alimwi ailembebwe


bwasumpulwa cikkutya.

MULIMO.

• Basicikolo bavwuntauzye akulemba bubotu bwa Litilicca yakumulomo


ailembedwe.

KUMANINZYA.

• Mucibeela eeci, twalanganya lwiindano akukonzyanya kuliko akati ka Litilicca


yakumulomo ailembedwe.

33 | P a g e
MUTWE 3: MILIMO YA LITILICCA.
NTALISYO
Litilicca yakumulomo ilagwasya kapati mubuumi bwamuntu oonse munzila zyinji.
Muzyaano zyakwaaninwa tujana lwiiyo lwabuponi bubotu kumuntu, kapati tulaiya mbuli
bukkale bwakaindi mbobwakabede, tunsiya nsiya mbotutugwasya akutupa luzyibo
muzyintu zyinji mbuli bbelekelaamwi mboligwasya muzyooko motukkala akusumpula
bukkale bwabantu, kwiinda mukweema, atwiimbo twiibilizya, akumana nceya alimwi
akutuletela mizeezo mibotu iitonkomene. Mbubonya biyo ayalo Litilicca iilembedwe
ilatupa busongo bwakupona akuzyiba bukkale bwabantu mumanyika aazyisi zyimbi.
Ilatuyiisya kugwasyanya alimwi akuzyibana buntususu.
CIKWELELEZYA KUCIIYO.
• Sena kwiimba, kweema, kuyabila akubala mabbuku kulakonzya kucinca buumi
bwa muntu?

MABALA MAPATI –PATI

• Nceya
• Buntususu
• Bunsengwe-nsengwe

MUTWE MUSYOONTO: MILIMO YA LITILICCA YAKUMULOMO.

NTALISYO

Litilicca yakumulomo iipegwa kumisela iicizya kubelesya mulomo mpande ninzila mbotu
iigwasyilizya kapati kubamba bukkale abube bwamuntu amuzyooko mwakkala. Kuzwa

34 | P a g e
kutwaano, tusimpi azyiimbo, Litilicca yakumulomo ncibelesyo cibotu cijisi mulimo
wakukwabana mutwaambo, kuyiisya akukobelela tunsiya-nsiya. Aboobo mucibeela eeci,
tulalanganya milimo ya Litilicca yakumulomo.

CEELEDE KUCITWA.

• Kulongolola milimo ya Litilicca yakumulomo

CAKUCITA 1: Kundandamika milimo ya litilicca yakumulomo.

MWIIYI.

• Sololela basicikolo kundandamika milimo ya Litilicca yakumulomo.


• Gwasyilizya kubona kuti mulimo wacitwa bweelede.

BASICIKOLO

• Bandandamike milimo ya Litilicca yakumulomo.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Kukwabilila tunsiya-nsiya twacisi.


• Kukulwaizya buponi bwamuntu.
• Kuyiisya bukkale bubotu.
• Kuyiisya busongo.
• Kuyiisya buumi bwakuliponena.
• Kugwasya bantu kuyeeya cabusongo.
• Nzila yakulikkomaninsya.
• Ileta kumvwana mukusobana mubweenzyinyina.
• Igwasya kumana buumba.
• Ilakulwaizya kuzwa mumasukusyo.
• Kuyiisya akukwabilila buponi bwansiku.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila azyimwi zyibelesyo zyijanika kubusena ooko


nkomubede.

CILANGILWA CEELEDE

35 | P a g e
• Milimo ya Litilicca yakumulomo yandandamikwa bweelede.

MULIMO

• Basicikolo balembe mbobazyibelesya zyiimbo muzyooko mobakkala.


• Bayi balaangulukide kupa milimo imbi kweendelanya aciiyo cayiigwa.

CAKUCITA 2. Kusansulula milimo ya Litilicca yakumulomo.

MWIIYI

• Sololela basicikolo kusansulula milimo ya Litilicca yakumulomo.

BASICIKOLO.

• Basansulule milimo ya Litilicca yakumulomo.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Kukwabilila zyiiyo zyakaindi abukkale – Litilicca yakumulomo ilagwasya kubambilila


lwiiyo lwansiku, bukkale atunsiya-nsiya twamuzyooko motukkala. Kwiinda
mutwaano, nyimbo akweema, Litilicca wakumulomo ninzila iibelesegwa kumwaya
twaambo tujatikizya bukkale bwakaindi, bubotu bwatwaambo atunsiya-nsiya.
• Lwiiyo akukkalaamwi – Litilicca yakumulomo ilabeleka mulimo mupati wakuyiisya
akuswaanganya basimukobonyina. Iyiisya zyiiyo zyibotu zyijatikizya kulilemeka
bukkale, atunsiya-nsiya, eezyo zyigwasilizya kubambilila buzyale bwamuntu munyika
yoonse mboizulwa.
• Kulikkomaninsya – Litilicca yakumulomo mbuli nyimbo akuzyana zyilaleta bantu
antoomwe akubapa kukkomana mbuli babunyina. Twaano akweema zyilakkomaninsya
bantu munzila zyiimpene-impene.
• Kukwabana mutwaambo akwaana – Ninzila yaandeene yakukwabana abana maleya
akubazuminzya kwaabana maumi ngobapona, mizeezo ambobalimvwa.
• Kuyeeya cabusongo – Ilagwasya bana kuyeeya cabusongo kwiinda mukuswiilila
zyiimbo, zyeemo azyaano.
• Kumana buumba – Ilagwasya kumana buumba. Nokuba kuti walimvwa kupenga,
ulakonzya kumvwa kabotu kufwumbwa kuti waswiilila kunyimbo zyibotu azyiyabilo.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISYIZYA ZYIMWI

36 | P a g e
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, mapepa aasimbidwe bulembo bwa Litilicca ya
kumulomo.
• Bayi balaangulukide kubelesya zyibelesyo zyimbi zyeendelana aciiyo.

CILANGILWA CEELEDE:

• Milimo ya Litilicca yakumulomo yasansululwa buzulide.

MULIMO

• Basicikolo basansulule milimo imbi ya Litilicca yakumulomo yatasansulwa.


• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo cayiigwa.

CAKUCITA 3: kwiiminina bupanduluzi bwamilimo ya litilicca yakumulomo.

MWIIYI

• Sololela basicikolo kuti bape bwiiminizi kubusansuluzi mbubapa bwa milimo ya


litilicca yakumulomo.
• Gwasyilizya kubona kuti mubandi weenda bweelede.

BASICIKOLO

• Baiminine busansuluzi mbubapa bwa milimo ya Litilicca yakumulomo.

LUZYIBO KUMWIIYI.

• Bayi babelesye bupanduluzi bwapa basicikolo kumubandi wakwiiminina bupanduluzi


bwabo.

CILANGILWA CEELEDE:

• Milimo ya Litilicca yakumulomo yaimininwa cikkutwa.

MULIMO

37 | P a g e
• Basicikolo bazumanikane(debate) kujatikizya mutwe wapegwa azya milimo ya
Litilicca yakumulomo.

CAKUCITA 4: Kusansulula milimo ya litilicca yakumulomo mboigwasya kulanganya


twaambo tuguma maumi aabana maleya (makulo, kucinca kwakuunga kwa muwo,
makwebo azyimwi.

MWIIYI

• Sololela basicikolo mumubandi wakusansulula Litilicca yakumulomo mboigwasya


kulanganya twaambo tuguma maumi aabantu.

BASICIKOLO.

• Basansulule Litilicca yakumulomo mboigwasya kulanganya twaambo tuguma maumi


aabantu.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Kubelesya Litilicca yakumulomo kwiinda munyimbo, zyeeemo azyisobano, milumbe


ilamwaigwa kubana maleya kujatikizya zyintu zyicitika mucisi mbuli bubi bwakuula
makulo, kugonka zyisamu, kulwana akati kabana bukwatenye azyimwi.
• Zyilakulwaizya bantu kapati bakubusi abamakaintu kuti kabaliiminina mumakwebo
akusumpula maumi aabo.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, zyifwanikiso, manila amabbuku aamwi aalembedwe


zyijatikizya Litilicca.

CILANGILWA CEELEDE:

• Kubelesya Litilicca yakumulomo kulanganya twaambo tuguma maumi aabana maleya


kwasansululwa cikkutwa.

MULIMO

• Basicikolo basansulule Litilicca yakumulomo mboigwasya kulanganya zyintu zyiguma


maumi aabana maleya.

38 | P a g e
MUTWE MUSYOONTO 2: Litilicca iilembedwe.

NTALISYO

Mucibeela eeci tulalanganya milimo ya Litilicca iilembedwe, kundandamika, kusansulula


akwiininina busansuluzi bwa Litilicca iilembedwe.

CEELEDE KUCITWA: Kulongolola milimo ya Litilicca iilembedwe.

CAKUCITA 1: Kundandamika milimo ya litilicca yakumulomo.

MWIIYI

• Sololela basicikolo kundandamika milimo ya Litilicca iilembedwe.

BASICIKOLO

• Bandandamike milimo ya Litilicca iilembedwe.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Kulikkomanisya
• Lwiiyo aluzyibo
• Kukwabilila tunsiya-nsiya
• Kubambulula buumi abukkale
• Kusumpula mulaka

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, mapepa aajisi bulembo bwa Litilicca azyimwi.

CILANGILWA

• Milimo ya Litilicca iilembedwe yandandamikwa bweelede.

MULIMO

• Basicikolo bakalembe milimo imbi ya Litilicca iilembedwe yataambwa.


• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.

CAKUCITA 2: Kusansulula milimo ya litilicca iilembedwe.

MWIIYI

• Sololela basicikolo kusansulula milimo ya Litilicca iilembedwe.

39 | P a g e
• Gwasyilizya basicikolo kubona kuti mubandi weenda kabotu.

BASICIKOLO

• Basansulule milimo ya Litilicca iilembedwe.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Kulikkomaninsya- itugwasya kusika mumasi- masi kwiinda mukubala mabbuku.


Notubala zyaano zyiibilizya, tulalimvwa kukkomana. Ilatupa kukkomana
akuubaubilwa.
• Lwiiyo aluzyibo – ncibelesyo cilaanguzu mulwiiyo lwabana. Ilakonzya kutuyiisya
bukkale bwakaindi, tunsiya-nsiya, amaumi aabantu. Ilatugwasya kuzyiba nyika abantu.
• Kukwabilila tunsiya-nsiya – ninzila yakukwabilila tunsiya-nsiya akuyiisya bantu
bukkale amilawo yakaindi iigwasya kubambulula maumi eesu.
• Kubambulula buumi abukkale – Ilagwasya kuzyibya bantu twaambo tugwasya
akulesya kutundululwa kwabantu kutegwa bakkale mubunyina. Ilagwasya kwaambila
bantu batakonzyi kulyaambilila ciindi nobatundululwa.
• Kusumpula mulaka – kubala kulagwasya kwiiya mabala manji akuzwidilila
kwaambaula buluzi. Ilagwasya babala kubaa busongo bwakumvwisisisya
zyilembedwe.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, mabbuku aamwi.


• Bayi inga babelesya kufwumbwa zyibelesyo zyeelela.

CILANGILWA CEELEDE:

• Milimo ya Litilicca iilembedwe yasansululwa buzulide.

MULIMO

• Basicikolo basansulule milimo iimbi ya Litilicca iilembedwe mumabbuku aabo.


• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.

CAKUCITA 3: Kwiiminina milimo ya litilicca iilembedwe.

MWIIYI

• Sololela basicikolo bape bwiiminizi bwa milimo ya Litilicca iilembedwe mbubapa.

40 | P a g e
• Gwasyilizya basicikolo kuti mubandi weende kabotu.

BASICIKOLO

• Bape bwiiminizi bwa milimo ya Litilicca iilembedwe njibapa.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Kukwabilila akubaa luzyibo luyandika – kulemba kulagwasya kubambilila milumbe


iiyandika kwamyaka amyaka. Zyilembedwe mumabbuku zyilakkala myaka amyaka
cakunga bana batanazyalwa bayakuzyijana akuzyibala.
• Kusumpula kukwabana akumvwisisisya – ilagwasya kumwaya milumbe mumasi –
masi kwiinda mumiteende akasabwi. Babala balamvwisisisya akucita ceelede.
Basyaabupampu mbuli basilisi, basimilawo abamanjimela balabala mabbuku kutegwa
milimo yabo yeende bweelede.
• Kubala cabusongo – kubala kulapa muntu kuyeeya cabusongo kutegwa atobele
malailile aalembedwe.
• Kugwasyilizya bukkale bubotu atunzanyu – ilagwasya bantu kujana milumbe yeelede
mukubala. Mukubala, bantu balakonzya kuzyiba kuti bulelo bwacisi mbubi naa
mbubotu. Eeci cilabatonkelezya kuti bazyibe cakucita mbuli basicisi.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, mabbuku aamwi ajisi malembe aajatikizya bukkale


atunzanyu.
• Bayi babelesye kufwumbwa cilebelesyo ceelela ciiyo.

CILANGILWA CEELEDE:

• Milimo ya Litilicca iilembedwe yaimininwa cikkutwa.

MULIMO

• Balembe milimo ya Litilicca iilembedwe mboigwasya mubuponi bwabantu.


• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.

CAKUCITA 4: Kutondezya milimo ya Litilicca iilembedwe mboilanganya zyintu


zyiguma maumi aabantu (makulo, kucinca kwakuunga kwamuwo, makwebo …)

41 | P a g e
MWIIYI

• Buzya basicikolo mapenzi aalwana bantu mubunji muzyooko mobakkala.


• Ambila basicikolo baambe nzila nzyobabelesya bantu kubamba mapenzi aabalwana.
• Gwasyilizya basicikolo mumubandi uutondezya mbuli Litilicca iilembedwe
mboigwasya kulanganya zyintu zyiguma maumi aabantu.

BASICIKOLO

• Batondezye mapenzi aalwana bantu mubunji muzyooko mobakkala.


• Baambe nzila nzyobabelesya bantu kubamba mapenzi aabalwana.
• Batondezye mbuli Litilicca iilembedwe mboigwasya kulanganya zyintu zyiguma
maumi aabantu.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Litilicca iilembedwe ilakonzya kuba cibelesyo cakubambilila twaambo tuguma bantu


amaumi aabo munzila zyinji.
• Kucenjezya akuteelela: Litilicca ilakonzya kuleta mumuni kutwaambo tuguma bantu
amaumi aabo tukatazya, mbuli kuteelana kwabamaalumi abamakaintu, kusofwaala
kwamasena mukkalwa naaba kutalanganya twaambo bululeme kwiinda mukutubikka
munzila yakutola lubazu mukutubamba. Zyaano azyeemo zyilakonzya kuleta
lweetelelo akukulwaizya kuyeeyesya kujatikizya twaambo ootu.
• Kusumpula mubandi akukanazyanya: Litilicca ilakonzya kubeleka mbuli matalikilo
aamibandi mukukanazyanya kujatikizya twaambo tuguma bantu amaumi aabo.
• Kukwelelezya micito akucinca: Ilakonzya kukulwaizya muntu cigaminina abantu
muzyooko mobakkala kubweza ntaamu mutwaambo tuguma bantu amaumi aabo.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, zyifwanikiso, miteende amabbuku amwi aajisi twaambo


tuguma maumi aabantu.

42 | P a g e
CILANGILWA CEELEDE:

• Kubelesya Litilicca iilembedwe mukulanganya twaambo tuguma maumi aabantu


kwatondezyegwa cikkutwa.

MULIMO

• Tondezya basicikolo misyobo yiindine-indene yatwaambo tuguma maumi aabantu


kwiinda mukubapa miteende kutondezya zyipekupeku wamana ubape mulimo kulemba
nzyibabona.
• Ambila basicikolo kusobana zyisobano zyijisi twaambo tuguma bantu mumaumi aabo.

CAKUCITA 5: Kupandulula milimo ya Litilicca iilembedwe mboikonzya


kwaangulula kudyaamininwa kwa mizeezo abamuzwakule.

MWIIYI

• Sololela basicikolo mumubandi wakupandulula Litilicca iilembedwe mboikonzya


kwaangulula kudyaaminiwa kwa mizeezo abamuzwa kule.

BASICIKOLO

• Bapandulule Litilicca iilembedwe mboikonzya kwaangulula kudyaamininwa kwa


mizeezo abamuzwa kule.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Litilicca iilembedwe mumilaka yacintucisiya ilakonzya kutankanya mizeezo


yabulembo bwa bamuzwa kule.
• Litilicca itujosya nkotuzulilwa mubuntu bwesu akutupa nguzu zyakukonzya
kuleka kudyaamininwa kwamizeezo yesu.
• Ilagwasya kusilika zyilonda zyamizeezo kuzwa mukudyaamininwa aabamuzwa
kule akukomenzya kulisumpula mukuliyaamika kulubazu nkotuzulilwa.
• Ilaiminina bubotu bwabuponi bwesu kumuntu oonse uubala mabbuku aalembedwe
mumilaka yacintu cisiya.
• Ilagwasya kutondezya bantu zyintu zyini zyicitika ancozyicitikila boobo
muzyilengwa zyesu zyina Afulika.
• Ilagwasya kuyubulula zyiyanza, milaka, tunsiya- nsiya azyilengwa zyimwi
zyakayabaanide muciindi cabulelo bwabamuzwa kule.

43 | P a g e
• Ilagwasya kulwana mizeezo yabamuzwa kule mubweendelezi bwabuvwubi,
tunzanyu amutunsiya-nsiya akubeleka canguzu kuti bantu basiya bacikonzye
kwaanguluka kuliiminina kuli zyoonse nzyobacita mumaumi aabo.
• Ilagwasya kujula mizeezo yakuzyiba ncotukonzya kulicitila, zyintu zyituzubulula
mbotubede akutola lubazu luzwide kubamba zyintu mbotuyanda kuti zyikeende
kumbele aamazuba mubukkale bwesu bwacisi.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, miteende amabbuku aamwi aajisi bulembo bwa Litilicca
iilembedwe.
• Bay balaangulukide kubelesya zyibelesyo zyimwi zyeendelana aciiyo.

CILANGILWA CEELEDE:

• Milimo ya Litilicca iilembedwe mukwaangulula mizeezo kuzwa kukudyaaminiwa


abamuzwa kule kwasansululwa bweelede.

MULIMO

• Bakavwuntauzye Litilicca iilembedwe mboikonzya kugwasya kwaangulula mizeezo


kuzwa kukudyaamininwa abamuzwa kule.
• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.

44 | P a g e
MUTWE 4: LITILICCA YAKUMULOMO.

NTALISYO

Litilicca yakumulomo ijatikizya cibaka cipati naa cibeela camusyobo wa zyaano, nyimbo,
zyeemo, twaambyo, tulabi amaambilambali azyimwi zyacaala zyikananwa biya naa kwiimbwa
kubelesya jwi lya mulomo. Eeyi Litilicca ijatikizya zyiga naa zyibeela zyatunsiya nsiya
tunjaanji zikwelelezya kulimvwa kwesu. Aboobo, mucibeela eeci tulalanganya matalikilo
aamilimo ya Litilicca mutunsiya-nsiya (Litilicca yakumulomo ailembedwe).

CIKWELELEZYA KUCIIYO.

• Mbubuti zyintu zyicitika muzyooko motukkala mbozyitonkelezya bantu kuti


balembe mabbuku, zyaano akwaanza zyeemo nokuba zyiyabilo?

MABALA MAPATI-PATI.

• Muyuwa
• Namalwa
• Tulumbu
• Tunyonamulaka
• Mangwinini

MUTWE MUSYOONTO 1: Matalikilo aamilimo ya Litilicca mutunsiya-nsiya


(yakumulomo ailembedwe)

NTALISYO

Mucibeela eeci, tulalanganya matalikilo aamilimo ya Litilicca mutunsiya-nsiya mbuli nyimbo,


twaambyo, zyaano azyimwi mbozyibeleka mumaumi aabantu. Tulalanganya milimo
yantunsiya-nsiya mubuponi bwabantu, zyibelesyo (ngoma, tweembe, namalwa…)
mbozyibelesyegwa mumilimo ya Litilicca mutunsiya-nsiya. Kutondezya mbuli milimo ya

45 | P a g e
Litilicca mutunsiya-nsiya kwiinda muzyiimbo, twaambyo, zyaano azyimwi mbozyizubulula
luzyibo lwabukkale bwakaindi.

CEELEDE KUCITWA.

• Kubandika milimo ya Litilicca mutunsiya-nsiya.

MWIIYI.

• Sololela basicikolo kupa bupanduluzi bwamilimo yatunsiya-nsiya (zyiimbo,


twaambyo, zyeemo …).
• Ambila basicikolo kuti balanganye milimo ya Litilicca mutunsiya-nsiya. (Bamwi
twaambyo, bamwi zyeemo, bamwi nyimbo azyimwi).

BASICIKOLO.

• Baimbe, beeme, baambe twaambyo …


• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.

CAKUCITA 1: Tondezya milimo ya Litilicca.

Mbubonya mbuli mbotwamvwa kale atala aawa, kubelesegwa jwi lyamulomo kucibeela ca
Litilicca eeyi pele kaijisi beebelezya naa baswiilizya.

Oobu bulembo bujisi tunsiya-nsiya twabusongo mbulembo bwamilimo yalo eeyo


ilaabupampu, busongo naa bulemu bulaatunsiya-nsiya. Mikozyanyo imwi kunze kwayeeyo
yaambwa atala yabulembo bujisi tunsiya-nsiya twa busongo njeeyi; mabbuku, zyeemo, zyaano
zyisobano azyimwi biyo.

Ncintu ciyandisi kapati kuzyiba muciimo bulembo oobu mbobubede mbuli buponi, tunsiya-
nsiya naa zyakaindi. Eeci cijatikizya ciindi mulimo ulanganizyigwa nowakacitika, tunsiya-
nsiya tuzungulukide mulimo ooyo, nzyotusyoma, kubusena nkocakacitikila, nzyobacita bantu
kubusena ooko kujana cakulya amakani atunzanyu aciindi aawo. Naa waciteelela eeci,
ulakonzya kuba abupanduluzi buzwide alimwi buzuunyene kujatikizya mulimo ngolanganya.

Milimo ya Litilicca isiminide mutunsiya-nsiya. Kuvwuntauzya mboibede inga yapa


kweezyeezya kuli kabotu kujatikizya mulembi naa mwaambi ncaamba, ciindi a zyizumizidwe
kweendelanya aciindi mbuli zitobela; ciindi ncocakacitika a cakapa kuti mulembi naa mwiimbi
aanze mulimo wakwe, tunsiya nsiya twakakulwaizya mulimo kuti waanzwe a musemo. Buponi
kweendelanya abantu mbobapona mbuli bacete a bavwubi, milimo ibelekwa a bamakaintu a

46 | P a g e
milimo ibelekwa a ba maalumi kuti naa ilaabuyambukizi nzi kweendelanya azyibeela naa
lubazu ndobajisi bantu, azyimwi zyinji zyataambwa waawa.

Cayandika kuziba kuti eeyi milimo ilaabuyambukizi bupati kumaumi abantu alimwi ciindi
milimo eeyi noicitwa, zyibelesyo zyiindene-indene mbuli ngoma, tulumbu, miyuwa,
banamalwa, tubiya, tunkobela azimwi zyataambwa waawa zyilakonzya kubelesegwa.

Atulanganye mikozyanyo imwi yabulembo naa milimo abubotu mboijisi.

a. Nyimbo

Nyimbo nzyiyandisi kapati mumaumi abantu alimwi zyilabeleka munzila


nzyotutayeeyeli. Nyimbo zyilakanana kumyuuya yabantu. Zyilakonzya kubelesegwa
mumadilwe kuumbulizya balila. Zyoona nyimbo zyilabelesegwa kulumbaizya Leza
naa bantu bacita zyintu zyibotu. Nyimbo alimwi zyilabelesegwa mukulikkomanisya,
mumicado a mumapobwe.

Nzyoonya nyimbo zyilabelesegwa akwiita mizimo kumalende amumwi munzila


zyataambwa waawa.

B. Twaambyo

Twaambyo milimo imwi yabusongo ijisi bupanduluzi busisidwe. Twaambyo ntuyandisi


kapati nkaambo tulaamulimo wakusindinganya caambwa naa ciimbwa munzila zyaandeene.
Tulabesegwa mumasena aandeene mbuli mubuleli, muzikombelo amumwi. Atulanganye
kaambyo katobela; ‘Matako aali bubili taabuli kucumbana.’ Aaka kaambyo takaambi matako
kwaagama. Kabelesegwa biyo mbuli cibelesyo kutegwa basindinganye caambwa. Aaka
kaambyo kalakonzya kubelesegwa mubusololi kuleta luumuno akati kabantu bazwangana.
Mboona mbuli matako mbwaacumbana nkaambo akkede antoomwe, abantu bakkalaamwi
balacumbana pele ooku kucumbana takweelede kubaandaanya pe mboona mbuli matako
mbwaataandaani acumbana. Twaambyo ntoona tulakonzya kubelesegwa mukuyiisya, kulaya,
kucenjezya, kukulwaizya kubelekela antoomwe anzila zyimbi zyataambwa waawa.

C. Zyaano

Zyaano ncibeela cimwi ca milimo ya Litilicca cakali naa cileta bantu antoomwe. Zyaano zyili
muzyibeela zyandeene-andeene pele zyoonse zyilaa zyiiyo zyiyiigwa. Kaindi bana bakali
kukkala antoomwe masiku bamana kulalila abamanyinakulu naa bamasyaanyinakulu
kwaaninwa zyaano zyandeene- andeene. Zyaano zilaanwa kuzwa kumusela omwe kuya

47 | P a g e
kumusela umbi. Zyilayiisya kapati kujatikizya maumi abukkale bwabantu mumasena
mobakkala. Tulakonzya kubelesya zibelesyo mbuli bantu naa banyama ciindi nokwaanwa.

D. Kweema

Ooyu ngoumwi wa yeeyo milimo ya Litilicca ilaabukwelelezi kapati alimwi ilakanana


kabotu kabotu mumizeezo yesu. Kuli zyeemo zyaandeene-andeene kweendelanya a capa kuti
umwi muntu aanze ceemo eeco. Mbubona mbuli nyimbo, kuli zyeemo zyakulumbaizya,
zyabuumba, zyakutongooka a zyimwi. Ooyu mulimo ulakwelelezya bantu nkaambo ulaleta
mabunga-mabunga abantu antoomwe ciindi balaazyeemo nobeema.

• Kuli aimwi milimo ya Litilicca mbuli mabbuku, zyiyeekezyo, milaso, zyaano


zyabuumi, zyisobano azyimwi.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI.

• Zyibelesyo zyiimpene-impene zya Litilicca (ngoma, namalwa, muyuwa…), bbuku


lyakubelesya kuyiisya, manila amalembe aamwi.

CILANGILWA CEELEDE:

• Milimo ya Litilicca mutunsiya-nsiya yatondezyegwa mubuzulide mboibeleka


mubuponi.

MULIMO.

• Basicikolo bajane ciimbo antela caano akutondezya mbociswaangana abuponi


bwabantu.

CAKUCITA 2. Kulanga-langa cipa kuti muntu afwule zyiimbo, aanze zyeemo akulemba
zyaano.

MWIIYI.

• Buzya basicikolo twaambo tuguma maumi aabantu muzyooko mobazwa.


• Buzya basicikolo mbuli bantu mbobalilemeka ciindi nobagumwa atwaambo twiindene-
indene muzyooko mobazwa.

48 | P a g e
• Tondezya basicikolo eezyi mbozyipa bamwi bantu kuti beeme, baimbe, balembe
zyaano azyimwi.

BASICIKOLO.

• Bavwiile mibuzyo yabayi bweelede.

LUZYIBO KUMWIIYI.

• Zyilengwa zyimwi zyiletelezya kuti bantu baimbe, balembe zyaano akweema: Bulozi,
makulo, bwaamu, kukona, kudyaamininwa, bucete, bubbi, nzala azyimwi biyo.

ZYIBELEZYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI.

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, miteende, amalembe aamwi biyo.


• Bayi balaangulukide kubelesya zyibelesyo zyeendelana aciiyo.

CILANGILWA CEELEDE:

• Zyilengwa zyipa kuti muntu afwule zyiimbo, aanze zyeemo akulemba zyaano
zyalangwa-langwa cakusindinganya.

MULIMO.

• Basicikolo baanze zyeemo, kufwula zyiimbo akulemba zyaano kuzwa kuzyilengwa


eezyi zyitobela; bulozi, makulo, bwaamu, kukona, kudyaamininwa, bucete, bubbi
anzala.

CAKUCITA 3: Kupandulula zyibelesyo zyakubeza, zyakuluka, zyakubumba


mbozyigwasyilizya milimo ya Litilicca.

MWIIYI

• Ambila basicikolo bupati bwazyibelesyo zya Litilicca.


• Buzya basicikolo zyibelesyo nzyobajisi muzyooko mobazwa.
• Buzya basicikolo zyibelesyo zyaambwa mbozyigwasyilizya kumilimo ya Liliticca.

BASICIKOLO

• Batole lubazu akupa bwiinguzi kumibuzyo yabayi.


49 | P a g e
LUZYIBO KUMWIIYI

• Zyibotezya milimo ya Litilicca.


• Zyilagwasya balembi kulemba bwini kujatikizya caano nkocicitikila abaabo batola
lubazu mucaano.
• Zyilagwasya kutondezya zyintu zyamumizeezo mbuli misemo naa kulimvwa
kwamuntu.
• Zyilaleta kulimvwa kwabasikubala, beebelezya abasikuswiilila kwalo kuleta
kuswaangana akati kabo abasikutola lubazu.
• Azyimwi biyo

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, zyibelesyo zyisiyene-siyene (muyuwa, ngoma, namalwa


azyimwi).

CILANGILWA CEELEDE:

• Kugwasyilizya kwa zyibelesyo kumilimo ya Litilicca kwapandululwa bweelede.

MULIMO.

• Basicikolo balembe zyibelesyo zyimwi zyibelesyegwa mukwiimba.


• Bayi bape cakucita kweendelanya aciiyo.

CAKUCITA 4: Tondezya bube bwa milimo ya Litilicca (nyimbo, twaambyo, twaano


azyimwi) kuluzyibo lwabukkale bwakaindi (bweendelezi, bukombi, busyaabupampu).

MWIIYI

• Sololela basicikolo mukulanganya nyimbo, twaambyo, twaano, azyimwi


mbozyigwasyilizya luzyibo lwabukkale bwakaindi ambozyiswaangana abweendelezi,
bukombi, abusyaabupampu azyimwi biyo.

BASICIKOLO

• Batondezye nyimbo, twaano, twaambyo azyimwi mbozyigwasyilizya kuyubulula


maseseke aacitika mubweendelezi bwamfwukumende, bukombi, busyaabupampu
azyimwi biyo.

50 | P a g e
• Bapandulule twaano, twaambyo anyimbo mbuzyagwasya kuubyaubya buumi
akulusumpuko mbotujana kwiinda mubulelo, bukombi azyimwi biyo.

LUZYIBO

• Zyipa luzyibo lwabuponi kwiinda mukutondezya zyintu zyiteelede kucitwa azyeelede.


• Zyiyubulula bubi bucitika muzyooko akupa lulayo kubuponi bubotu.
• Zyitondezya bupati bwabantu bacipona amizimo mboibagwasya.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, malembe aatunsiya-nsiya, Zyilengwa zyabatonga (M S.


Chidwayi, Kupaila Mizimo (Katowa) azyimwi biyo.

CILANGILWA CEELEDE:

• Bube bwamilimo ya Litilicca (nyimbo, twaambyo, twaano …) zyaswaanganizyigwa


aluzyibo lwabukkale bwakaindi buzulide.

MULIMO

• Kuzumanikana (Debate): Nyimbo zyamazubaano zyanyonganya bukkale mucisi.


Ulazumina naa ulakaka? Basicikolo bakazyanye mutubunga.

51 | P a g e
MUTWE MUSYOONTO 2: MISYOBO YA LITILICCA YAKUMULOMO

NTALISYO

Litilicca yakumulomo ncibeela cazyaano zyaambaulwa naa kwiimbwa. Zyaano zyikananwa


zyilagwasya kuselemuna tunsiya-nsiya kuzwa kumusela omwe kusika kumusela uccilila.
Litilicca eeyi ilagwasya kubamba zyiimo zyabakubusyi mukukomena kwabo. Ooyu mutwe naa
kampango aaka kalalanganya akupandulula misyobo ya Litilicca yakumulomo alimwi
amikozyanyo yayo.

CEELEDE KUCITWA

• Kubandika zyijatikizya misyobo ya Litilicca yakumulomo.

CAKUCITA 1: Tondezya misyobo ya Litilicca yakumulomo.

MWIIYI

• Sololela basicikolo kutondezya misyobo ya Litilicca yakumulomo.


• Bona kuti bana balemba misyobo yeelede.

BASICIKOLO

• Batondezye misyobo ya Litilicca yakumulomo.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Tunyona mulaka
• Tulabi
• Twaano
• Zyiimbo
• Madinku
• Kweema
• Twaambyo/Tusimpi
• Tusanko.
• Mangwinini.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI


52 | P a g e
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, tupepa tusimbidwe azyimwi zyibelesyo.
• Bayi babelesye zyibelesyo kufwumbwa zyijanika ooko nkobabede.

CILANGILWA CEELEDE:

• Misyobo ya Litilicca yakumulomo yatondezyegwa bweelede.

CAKUCITA 2: Kupandulula misyobo ya litilicca yakumulomo.

MWIIYI

• Sololela basicikolo kupandulula misyobo ya Litilicca yakumulomo.


• Lulamika bwiinguzi butali kabotu.

BASICIKOLO

• Bapandulule misyobo ya Litilicca yakumulomo.

LUZYIBO KUMWIIYI

• Zyeemo- ninzila iimwi ya Litilicca iibotya majwi aakananwa muzyitondezyo zyipa kuti
mubili amizeezo inyanyaale mubuponi bwamuntu.
• Tunyona mulaka-nkaambo kakatazya kwaamba buluzi mukuti kaambwa
cakufwambaana akwiindulula majwi.
• Twaano- musyobo wakaano uuya kwaambilwa kuzwa kumusela omwe kuya kuli
uccilila
• Tusimpi- ootu ntwaambo twabusongo tujisi bupanduluzi busisidwe.
• Tulabi: ootu ntwaambo twampasulula balozi. Ntwaambo tuyanda bwiinguzi
bwabusongo.
• Nyimbo – musyobo umwi wakweema uujisi majwi aayalidwe munzila iikwelelezya.
• Madinku – ntwaambo twamasendelela tujisi majwi aalulayo.
• Tusanko – majwi aabelesyegwa kusobana kufwubaazyanya calo cuubyaubya mapenzi
aajisi muntu ciindi eeco.
• Mangwinini – nkulengelezya camasesya calo cipa kwiibilizya.

ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI

53 | P a g e
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, mabbuku amalembe aa Litilicca yakumulomo
wiimpene-impene.

CILANGILWA CEELEDE:

Misyobo ya Litilicca yakumulomo yapandululwa bweelede.

MULIMO.

• Basicikolo bakavwuntauzye misyobo iimbi ya Litilicca iitaambidwe akupa


bupanduluzi.

CAKUCITA 3: Kupa mikozyanyo ya litilicca yakumulomo.

MWIIYI

• Sololela basicikolo mukupa mikozyanyo ya misyobo ya Litilicca yakumulomo.


• Gwasyilizya kululamika mikozyanyo yapa basicikolo.

BASICIKOLO

• Basicikolo bape mikozyanyo yamisyobo ya Litilicca yakumulomo.

LUZYIBO KUMWIIYI

a. Twaano
Mukozyanyo:
Mumunzi mwa Choobe kwakali kukkala munene wakali kutegwa Chaatila, ooyu
munene wakalijisi mpuwo kapati akaambo kakuti wakali musongo kapati. Chaatila
wakali kusyomwa kulaya bantu akupatulula twaambo twakali kunga tulipatide.
Bumwi buzuba mukubusi umwi wazyina lya Muzembo wakayeeya kuti akasunke
busongo bwamunene Chaatila. Wakabweza kayuni akukavwunga mumaanza.
Naakasika kumunene wakati, “Omunene ndilizyi kuti ulimusongo kapati alimwi
ulagwasya bantu banji baboola kusongolwa kutwaambo tunjaanji. Oomu mujanza
ndifwumbatide kayuni, ino koya ndaambile, sena kayuni aaka kalalanga naa
kalifwide?’
Munene Chaatila wakamulanga mwana mukubusi akumwetamweta biyo. Wakati
“Muzembo kwiingula kukaambo kako aako nkuubauba, buumi bwakayuni aako buli
mumaanza ako”. Muzembo wakali kuti munene uciya kumbele ani walo wakamaninzya
kwaamba.

54 | P a g e
Naakabona kuti munene waleka kubandika, Muzembo wakabuzya kuti ino kwaamba
kuti “buumi bwakayuni buli mumaanza angu caamba nzi?”
Munene Chaatila wakamusandulwida kuti, “Kuti nindaamba kuti kalalanga,
nookajaya, alimwi kuti nindaamba kuti kalifwide nookalekezya kutegwa undizule.”
Muzembo wakatyompwa kapati alimwi wakazumina ncobeni sikale ncaakati, ‘Mupati
usiigwa kulubilo, kumaano tomusiyi.’

b. Tusimpi/ Twaambyo
Mikozyanyo:
i. Ŋombe ntaanzi njiinywa meenda mabotu.
ii. Sokwe kaamuleya katabi.
iii. Kalya uzumanana.
iv. Muzoka ulya kweendeenda.
v. Mulonga watakazyolwa, wakabula makoba.
vi. Cito ncozyibide cilumya ntale.
c. Tunyona mulaka.
Mikozyanyo:
i. Lyapya payi lyapya payi lyapya payi….
ii. Ndajaya munyama bula bwaba bwababwa bangu.
iii. Sinamubona simugomampako ugoma-goma bugoma-goma simugoma mpako
ooyu.
iv. Ndakamujana mujiki ku Mujika uluujisi ulajika-jika mbubwena bujika mujiki
waku Mujika.
v. Akaka ndakaka kaka kaka-kaka aaka kana nkabi.
d. Tulabi
Mikozyanyo:
i. Bbokesi lyakoo mponi makki matansyi.
ii. Zingulu-zingulu cikweekwe.
iii. Wabota mooye usondela amulyango.
iv. Ndakeenda anamuleya-leya.
v. Ndayanika bukowa bwaca nsebujani.

e. Tusanko
Mikozyanyo
55 | P a g e
i. Ukomenzya matende bapima taala.
ii. Ukomenzya mutwe nimfwaindi yamubbi.
iii. Miindi mbuli nkoli ya saatani.
iv. Ukomenzya mpemo kukkede cula.
v. Ulansya keebo nkanywido kasaatani.
f. Mangwinini.
Mukozyanyo:
i. Milimo iicita Lucky Haangwani, Cheelo Mwanachingwala, Shandele
Chaandwa, Musole Jasper, abamwi.

ZYIBELESYO ZYIMWI

• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, mabbuku amalembe aa Litilicca yakumulomo


aaimpene-impene.

CILANGILWA CEELEDE:

• Mikozyanyo yamisyobo ya Litilicca yakumulomo yalembwa mubuluzi.

MULIMO.

• Basicikolo balembe twaambyo ntobazyi.


• Basicikolo bakalembe aumwi kaimbo akukaimba.

KUMANINZYA.

• Mucibeela eeci twalanganya Litilicca yakumulomo.


• Twaabana mbuli zyilengwa zyipa kuti bantu baane, baimbe nokuba kucita milimo ya
Litilicca yiindene- indene.
• Twaiya amisyobo ya Litilicca yakumulomo amikonzyanyo yayo.

MAMANINO AABBUKU LYAKUBELESYA KUYIISYA

…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………

56 | P a g e
BIBLIOGRAPHY

Chanda V.M. (2002). Introduction to the Study of Bantu Languages. LAL 211 Batch 1. UNZA . Lusaka.

Colston, H. L. (2015). Using figurative language. Cambridge University Press.

Glucksberg, S. (2001). Understanding figurative language: From metaphor to idioms. Oxford


University Press. Keraf, G. (2009). Diski dan Gaya Bahasa Jakarta: PT. Gramedia Pustaka
Utana

Mbwayu, J (2003). Introduction to the Study of Poetry and Drama E122 Batch 1. UNZA. Lusaka

Ministry of Education (2024). Literature in Zambian Languages Ordinary level Syllabus. Curriculum
Development Centre. Lusaka.

Musonda B.L (2002). Introduction to Literary Studies LAL 221 Batch 1. UNZA. Lusaka

Rasinski, T., Smith, M. C., & Zutell, J. (2017). Go figure! Exploring figurative language, levels 2–4.

Savan &Grehan (1986). Readiings in Poetry. Kenneth Kaunda Foundation. Lusaka.

Shell Educational Publishing.

Vulchanova, M., Milburn, E., Vulchanov, V., & Baggio, G. (2019). Boon or burden? The role of
compositional meaning in figurative language processing and acquisition. Journal of Logic,
Language and Information, 28, 359–387. doi:10.1007/s10849-019-09282-7

57 | P a g e

You might also like