Literature in Chitonga Teaching Module Form 1 Term 1
Literature in Chitonga Teaching Module Form 1 Term 1
Ministry of Education
LITILICCA MU CHITONGA
FOOMU 1-TEEMU 1
Lusaka
2025
1|Page
© Curriculum Development Centre, 2025
Nguzu zyoonse zyilisinkilidwe. Kunyina cibeela cabbuku eeli ceelede kulembululwa nokuba
kubambululwa munzila imwi kakunyina kuzuminzyigwa abakalilemba,
2|Page
BALEMBI
3|Page
MATALIKO
Kutalika kwiiya kubelesya ncotwaamba mucikuwa kuti ‘Competence Based Curriculum’
caleta kwiiya kucincide kwaluzyibo lwakucita zyiyandika kupa kuli basicikolo kubelesya
zyakucita zyiyandika mazuba aciindi cino kwalo kwiiya nikwaunka mujulu, calo citondezya
ntaamu yakucinca mukusumpula lwiiyo mucisi.
Bbuku lyakubelesya kuyiisya kumataliko alwiiyo naa Modyu (Teaching Module) kuli
basicikolo bali mu Foomu 1 muciiyo ca Litilicca, lyakalembwa kutobela muzeezo wa
Competence Based Curriculum, walo uswaanganya lwiiyo olu azyintu zyicitika mubuumi
bwini bwamuntu. Zyintu zyeelede kucitwa, (General Competences) zyakabikkwa mubbuku
lijisi zyalwiiyo mucisi lya 2023 Curriculum Framework, zyili swaanganinzyidwe abbuku eeli.
Eeli bbuku lilaa muzeezo wakugwasyilizya bamayi bayiisya basicikolo ba Foomu 1
mukuyiisya kubelesya Competence Based Curriculum, muciindi mabbuku aayelede
kubelesyegwa naatana lembwa. Eeci citondezya kulyaaba kuliko kuzwa kumutabi walwiiyo
kutegwa caba cintu cuubauba kuli bamayi kuyiisya basicikolo. Nokuba boobo bamayi
balakulwaizyigwa kuzuzikizya bbuku eeli lyakubelesya kuyiisya kwiinda mabuvwuntauzi
bwabo beni kutegwa bazuzikizye myaako iinga yajanika ciindi cakuyiisya.
4|Page
KULUMBA
Lwiiyo lwakutaanguna lwa Litilicca mu Foomu 1 nkuzwidilila kwakubuzyanya-buzyanya
abasikutola lubazu banji mumutabi akunze aamutabi uulanganya lwiiyo mucisi.
Bantu banji, zyikolo ambunga zyinji zyakabuzyigwa kutegwa zyaambe mbozyiyeeya
kujatikizya kwiiya ciiyo ca Litilicca mu Chitonga kwiinda mukwiiya kwakucita zyintu naa
Competence Based Curriculum. Mutabi uulanganya lwiiyo uyanda kupa kulumba kuli baabo
boonse bakotola lubazu kupa twaambo twalo twakagwasyilizya kutegwa bbuku eeli
lyakubelesya kuyiisya ba Foomu 1 lilembwe.
Kumamanino ndiyanda kulumba mbunga yababelesi babeleka ku Curriculum Development
Centre, balo bunkutwe bwabo bwakabelesyegwa bweelede kubona masimpe kuti kulemba
bbuku eeli kwamaninzyigwa bweelede.
5|Page
MABALA MAPATI-PATI AABELESYEGWA
Nceya - Bukandu
6|Page
Muyuwa – Kagabba kakabikkwa tubwe tusyoonto kabelesyegwa
kwiimba.
7|Page
ZYILI MOOMU
1. Balembi ……………………………………………………… 3
2. Matalikilo …………………………………………………… 4
3. Kulumba ……………………………………………………… 5
4. Mabala Mapati-pati …………………………………………… 6
5. Ntalisyo……………………………………………………… 9
6. Zyakucita Zyeelede …………………………………………... 11
7. Matalikilo Aa Litilicca ………………………………………. 12
8. Misyobo Ya Litilicca …………………………………………. 20
9. Litilicca Iilembedwe ………………………………………….. 26
10. Kwiindana kwa Litilicca Yakumulomo a Litilicca Iilembedwe 30
11. Milimo Ya Litilicca …………………………………………… 34
12. Litilicca Yakumulomo ………………………………………… 45
13. Misyobo Ya Litilicca Yakumulomo …………………………… 52
14. Bibliography ……………………………………………………. 57
8|Page
NTALISYO
Bbuku lyakubelesya kugwasyilizya bamayi kuyiisya mu Foomu 1 naa Modyu (Teaching
module) lyakalembwa kugwasyilizya bamayi kuyiisya bweelede ciiyo ca Litilicca mu Chitonga
kubelesya nzila yakuyiisya mpya.
Bbuku eeli lyakalembwa kutobelezya kuzuminanwa kwakacitika kwakubelesya kucita zyintu
naa Competence Based Syllabus. Muzeezo ngwakusola kubaa cakubelesya kuyiisya muciindi
nokutana lembwa mabbuku aakubelesya akupa basikuyiisya zyakubelesya zyini, zyakucita
alimwi akulingula kutobelezya basicikolo mpobateene alimwi anzyobayanda.
Mutabi uulanganya lwiiyo mucisi ulizyi buyumu-yumu buboola kwiinda mukucinca nzila
yalwiiyo kuya kuli imbi, yalo eeyi njakucikonzya kucita zyintu naa Competence Based
mucikuwa. Kusala nzila yakucizyiba kucita zyintu naa CBC nintaamu mpati yakucinca
kusumpula lwiiyo luyandika. Eeli bbuku litondezya kulyaaba kuliko kuzwa kumutabi
ulanganya zyalwiiyo kutegwa cibe cintu cuubauba kuli bamayi, kutegwa bapegwa malailile,
zyakucita zyiyeeyelwa, akulingula basicikolo kweendelanya amizeezo ya CBC. Nokuba
boobo, bamayi balakulwaizyigwa kuzuzikizya bbuku eeli kwiinda mubuvwuntauzi bwabo beni
kutegwa bazuzikizye myaako iinga yajanika ciindi cakuyiisya.
Zyakucita zyapegwa akulingula kwapegwa mubbuku eeli zyiyandika kupa zyakucita zyini
aluzyibo lwakuyeeyesya kuli basicikolo kumwi kacibapa kulimvwa bupati akucikonzya
kucinca kutobela zyintu zyipya zyijatikizya kwiiya kucikolo. Bamayi balakulwaizyigwa
kubelesya lugwasyo lupegwa, kutobelezya zyintu nzyobacita mumakkilasi aabo, kutegwa
kabakonzya kubelesya nzila zyimbi, zyizuminika kuti kwayandika. Ooku kucikonzya
kucincauzya boobu ncitu cipati kukucita kuti basicikolo boonse, kufwumbwa nkobabede,
batambule bubotu kuzwa kulwiiyo lubelesyegwa.
Kuyeeyelwa kuti bbuku eeli ciyakuba cibelesyo cipati kuli bamayi ciindi nobabelesya
zyakucita zyeelede naa Competence Based Curriculum, kusumpula kucikonzya kupa lwiiyo
lweelede, luzyibo akubikkila maanu ayandika kusola kuleta nzila yalwiiyo iisumpukide.
9|Page
BBUKU EELI MBOLYEELEDE KUBELESYEGWA
Eeli bbuku lyakubelesya kuyiisya naa modyu (Teaching Module) lijisi zyakuyiisya zyeelede
kuyiisyigwa kuli ba Foomu1. Lilibikkidwe mumitwe yakubelesya. Zyakwiiya zyili
mubbuku eeli tazyili zyiiyo, pele inga zyabelesyegwa kubamba zyiiyo. Mwiiyi weelede
kubelesya mitwe yatwaambo iili mubbuku eeli kuyiisya basicikolo.
Kuli nzila zyiyeeyelwa kuti inga zyabelesyegwa kuyiisya Litilicca mu Chitonga. Eezyi nzila
inga mwazyijana kumatalikilo aasilabbasi ya Litilicca.
10 | P a g e
ZYAKUCITA (COMPETENCES) ZYEELEDE KUSUMPULA
Ceelede kucitwa Bupanduluzi (Descriptors)
( Competence)
1. Kusinyuka kuyeeya kujana • Kusansaula kuzyiba zyintu mbozyeelede
bwiinguzi bweelede kuba.
(Analytical thinking)
2. Kutuma akutambula milumbe • Tondezya nzila zyibotu zyakuswiilila,
(Communication) kwaambaula akulemba.
• Belesya mulaka weelede munzila
zyaandeene.
• Ambaula cakusongwala bweelede.
• kwinzyaanya kubandika abamwi.
3. Busengwe-sengwe aluzyibo • Kutuma akutambula mizeezo yamuntu
lwakwaanza zyintu kubuleya.
(Creativity and innovation) • Kubuzya mibuzyo.
4. Kubelekela antoomwe • Kubelekela antoomwe.
(Collaboration)
5. Kuyeeyesya • Kubuzya mibuzyo.
(Critical thinking) • Kubelekela mutubunga akubandisyanya
• Kubelekela antoomwe akubandisyanya
mutubunga.
• Kubungika zyintu kweendelanya abube
bwazyo
• Kubamba zyintu zyaandeene-andeene
6. Lwiiyo lwakuzyiba kubala • Kuba abusongo bwakweendelanya maanza
akulemba mumayuwe/luzyibo ameso kumincini yamayuwe
lwakubelesya kompyuta
(Digital literacy)
7. Busongo • Kutuma akutambula milumbe abamwi bantu.
bwamizeezo/Bucenjezu • Kubelekela amwi/antoomwe.
butondezya mubili ncuuyanda • Kutondezya lubomba.
(Emotional intelligence)
8. Luzyibo lwakucita makwebo • Kubelesya mulaka kutondezya nzila
/Makwebo aakumanizya zyuubauba zyabukkale mbuli kusambala
mapenzi (Financial literacy) akuula
(Entrepreneurship) • Sobana kasobano kutondezya nzila
zyakusambla akuula.
9. Nzila yakumana mapenzi • Kobelesya luzyibo lwatubala twa Alufabeti
(problem solving) kubamba mabala
11 | P a g e
MUTWE: MATALIKILO AA LITILICCA.
NTALISYO
Ciiyo eeci cilanganya bupanduluzi bwa Matalikilo aa Litilicca. Mumilaka yesu iina
Afulika, tujisi misyobo mipati yobilo ya Litilicca yalo iili nja kumulomo alimwi
ailembedwe.
CIKWELELEZYA KUCIIYO: Ino nikwanyina zyakuswiilizya akweebela buumi
nibwali buti?
MABALA MAPATI-PATI.
• Kusansulula
• Kusalangunya
• Kunongaula
• Mazyalane.
NTALISYO.
MWIIYI
12 | P a g e
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISYIZYA
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, mapepa, manila, amabbuku aamwi biyo.
• Bayi babelesye kufwumbwa zyibelesyo zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE: Bupanduluzi bwa Litilicca bwiindene-indene bwandandamikwa cikkutwa.
MULIMO
• Basicikolo bakayandaule bupanduluzi bumbi bwa Litilicca kuŋanda
13 | P a g e
MWIIYI
• Sololela basicikolo kuti basansulule bupanduluzi bomwe-bomwe bwapegwa kweendelanya
ambubacimvwa.
• Gwasyilizya basicikolo kubambulula busansuluzi mbubapa bwa Litilicca.
BASICIKOLO
• Basansulule bupanduluzi bwa Litilicca bwapegwa.
LUZYIBO KU MWIIYI.
• Litilicca yiitwa kuti nzyamumabbuku. Eezyi zyitegwa nzyamumabbuku akaambo
kakuti cibeela eeci cakali kujatikizya biyo kuyiisya akusunka zyakalembedwe
mumabbuku aakalembwa abalembi baandeene- andeene.
• Litilicca caamba milimo yamumizeezo yabantu iibikkidwe mubulembo. Eeci
cilajatikizya mabbuku, zyaano, milaso azyimwi biyo. Kweendelanya abupanduluzi
oobu, Litilicca cijatikizya mizeezo yabantu kufwumbwa mbwiibede pele kaibikkidwe
mubulembo. Mizeezo eeyi inga kaili muciimo ca zyaano, zyisobano, zyeemo azyimwi
biyo.
• Litilicca caamba kuzubulula buumi mumabala aakasimpe mabotu. Mbulembo
bwamizeezo yamuntu, mbwalimvwa, nzyalombozya kuti kazyili mbubo. Ncaano
cabuumi bwamuntu cibikkidwe mubulembo akwaabanwa kubuleya.
• Litilicca caamba zyintu zyilembedwe. Eeli bbala lijatikizya kapati milimo
yamumizeezo yamuntu kwiinda mukweema amilaso, yalo mulembi njalemba
akutondezya bubotu bujanwa muli njiyo buyiisya akukkomaninsya.
• Litilicca ninzila yakubwezelela, kuyobola akupa luzyibo akulikkomaninsya kuzwa
kuzyalane lyomwe kuya kuli limbi. Eeci cilijisi mulimo mubukkale, mizeezo, mumuya,
mutunzanyu amumaumi aabantu. Oobu bupanduluzi butondezya kuti zyintu zyiyandika
kapati muzyooko mukkala bantu zyilayiisyigwa kumazyalane mbwaayabuccililana.
Alimwi zyijisi mulimo mupati kucenjezya akunyona bantu mbuli basololi bazyisi. Inga
kazyilembedwe mumabbuku nokuba kwaambwa kwiinda muzyaano nokuba
zyisobano.
• Litilicca ilajatikizya bulembo buzubulula Zyilengwa-Leza
mbozyiswaangana amaumi aabantu kweendelanya amulembi
mbucakamujata mubuumi bwakwe. Bupanduluzi oobu butondezya kuti Litilicca
14 | P a g e
mbulembo biyo, bwalo bubalwa kujatikizya mbuli mulembi mbwaswaanganya buumi
bwabantu azyilengwa-Leza.
• Litilicca iiminina kutondezya kulimvwa kwabantu muzyooko mobakkala
kumfwulumende, muzyintu zyibazingulukide, kubantunyina akuliyooyo
wakabalenga walo uutalibonyi. Kweendelanya abupanduluzi oobu, Sikupandulula
ulaakati-kati; tatondezyi kuti naa kulimvwa kwabantu ooku bakutondezya kwiinda
mubulembo naa mukwaambaula naaba muzyisobano.
• Litilicca tacaambi biyo zyintu zyilembedwe zyilikke pele azyeezyo zyaambaulwa
amulomo, zyitondezyegwa abantu, nzyobabamba kufwumbwa mumusyobo
mozyibede. Bupanduluzi oobu bucibikka antangalala kuti Litilicca ili mumisyobo yaandeene-
andeene; Inga yaba mubulembo, mukukanana, zyakubamba akusobana kutondezya kulimvwa
kwabantu naa mulembi.
15 | P a g e
MULIMO.
• Sicikolo omwe-omwe alembe bupanduluzi bwakwe mwini bomwe bwa Litilicha mubbuku
lyamilimo.
• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.
MWIIYI
• Kopa basicikolo bupanduluzi bwiindene-indene bwa Litilicca akubulanga-langa kuti mbubuli buzulide
kabotu. Banongaule bomwe-bomwe akujana mapenzi abubotu muli mbubo bwalo bupa kuti
kabutazulide nokuba kuzulila.
• Gwasyilizya basicikolo ciindi nobanongaula bupanduluzi bwa Litilicca bwaandeene-andeene.
BASICIKOLO
• Batondezye bupanduluzi mbobayeeya kuti mbobubo bweelela ncobeni kweendelanya azyiyiigwa
muciiyo.
LUZYIBO KU MWIIYI.
• Bayi babelesye bupanduluzi buli muli cakucita 2.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI.
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, cipepa cilembedwe bupanduluzi bwa Litilicca, amabbuku
aamwi biyo.
• Bayi balaangulukide kubelesya zyibelesyo kufwumbwa zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE: Bupanduluzi bwa Litilicca bwalangwa-langwa buzulide.
MULIMO.
• Basicikolo balembe bupanduluzi bwabo kuzwa kuli bwapegwa
• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.
CAKUCITA 2: Kukozyanyanyisya akupa lwiindano luliko akati kabupanduluzi bwapegwa.
16 | P a g e
MWIIYI
• Sololela basicikolo kulanganya kukozyanya alwiindano luliko akati kabupanduluzi bwapegwa.
BASICIKOLO
• Balanganye bupanduluzi bwapegwa akutondezya boobo bujisi zyintu zyikozyanya aboobo
bwiimpene kuli bumwi abumwi.
LUZYIBO KUMWIIYI.
• Bayi babelesye bupanduluzi buli muli cakucita 1.
MULIMO
1. Basicikolo basale bupanduluzi bwapegwa, bamana balembe kukozyanya nkobatijane muli mbubo.
2. Kubupanduluzi buli mumubuzyo 1, balembe kwiimpana nkobatijane muli mbubo.
CAKUCITA 3: Kunongaula bupanduluzi bwa Litilicca.
MWIIYI
• Sololela basicikolo kunongaula bupanduluzi bwa Litilicca.
• Gwasyilizya basicikolo kubona kuti mubandi weenda bweelede.
BASICIKOLO
• Basicikolo bamana kulanganya kwiindana akukozyanya kuliko akati kabupanduluzi bwapegwa,
batondezye nzyibajana kujatikizya ciiyo eeci mbuli mbocipandulwidwe abupanduluzi bwaandeene-
andeene. Batondezye bubotu abubi mbubajana mubupanduluzi bupedwe.
• Basicikolo basale bupanduluzi buzulide kwiinda bumwi bamana batondezye cabapa kuti basale
mbubo.
LUZYIBO KUMWIIYI.
• Bayi babelesye bupanduluzi bwapegwa muli cakucita 1.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya amabbuku amwi aajisi bulembo bwa Litilicca.
• Bayi balaangulukide kubelesya azyimwi zyibelesyo zyeendelana aciiyo
CILANGILWA CEELEDE: Bupanduluzi bwa Litilicca bwanongaulwa buzulide.
CAKUCITA:
1. Basicikolo basale bupanduluzi bomwe kuli boobu bwayiigwa, bamana balembe twaambo ntobayeeya
kuti mbobweelede kwiinda bupanduluzi boonse bwapegwa.
17 | P a g e
2. Basicikolo basale abumwi bupanduluzi mbobayeeya kuti tabuzulide, bamana balembe twaambo
ncobayeeyela boobo.
18 | P a g e
LUZYIBO KUMWIIYI.
• Bayi babelesye luzyibo lwabupanduluzi bwakayiisyigwa kuzyiiyo zyakainda
MULIMO:
1. Babambe bupanduluzi bumbi bwa Litilicca.
2. Kubupanduluzi mbubabamba, basale mbobayeeya kuti bulizulide kwiinda bumwi.
3. Abalembe twaambo tukkutwa tuzuzikizya kuti bupanduluzi bwabo buleelela ncobeni.
• Bayi balaangulukide kupa mulimo kweendelanya aciiyo.
KUMANINZYA.
• Litilicca inga yapandululwa munzila zyaandeene-andeene kweendelanya asikupandulula
mbwacimvwa.
• Litilicca taijatikizyi biyo zyintu zyilembedwe pele azyeezyo zyaambwa amulomo mpande mbuli
kwiimba, kwaana, kweema, kuyabila, kusobana azyimwi biyo.
• Nokuba kuti Litilicca ilapandululwa munzila zyaandeene-andeene, tujana kuti bupanduluzi bunji
tabuzulide nkaambo bulanganya biyo cibeela comwe akusiya cimwi.
• Tujana kuti aumwi muntu ulakonzya kupa bupanduluzi kweendelanya ambwaacimvwa ciiyo ca
Litilicca nokuba kuti abwalo inga kabujisi butongo bumwi bwalo bunga bwayanda kunongaulwa
abantu bamwi.
19 | P a g e
MUTWE 2: MISYOBO YA LITILICCA.
NTALISYO.
Litilicca ili mizyibeela zyinji kapati zyalo zyaamba mbuli buponi bwabantu mbobwaandeene-
andeene kwiinda mukupa tunsiya-nsiya, zyaano zyabuponi bwabantu ambobayeeya muzyooko
mobakkala. Eezyi zyili muciimo cazyeezyo zyibandikwa azyilembedwe.
CIKWELELEZYA KUCIIYO.
MABALA MAPATI-PATI.
• Kwabulana
• Kwiibilizya
• Mituni
• Syaabupampu
• Kankobela
• Zyilengwaleza
• Bbumbili
• Kuwentuzya
• Masunko
20 | P a g e
mucibeela eeci tulalanganya Litilicca yakumulomo ncoyaamba, mboilizyibya, misyobo
yanjiyo abube bwayo.
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, mapepa ajisi bulembo bumwi bwa Litilicca.
• Bayi babelesye zyibelesyo kufumbwa zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE
MULIMO
21 | P a g e
CAKUCITA 2: Kutondezya Litilicca yakumulomo.
MWIIYI
BASICIKOLO.
LUZYIBO KUMWIIYI
22 | P a g e
CAKUCITA 3: Kwaapaula misyobo ya litilicca yakumulomo
MWIIYI
• Gwasyilizya basicikolo kutondezya misyobo ya Litilicca yakumulomo.
• Tondezya basicikolo tubunga twamisyobo ya Litilicca yakumulomo.
BASICIKOLO.
• Babikke misyobo ya Litilicca yakumulomo mutubunga ntubatondezyegwa abayi.
LUZYIBO KUMWIIYI
1. ZYAANO
a. Zyaano zyipandulula matalikilo aazyintu zyimwi mwalo tuleza amituni
mozyibelesyedwe kutondezya nguzu abulemu.
b. Zyaano zyilalumbaizya akutembaula basyaabupampu bacisi muzyibeela
zyiimpene-impene.
c. Zyaano zyaaninwa bantu banji zyijatikizya bantu naaba zyilengwaleza zyimwi
zyalo zyikkomaninsya akupa lulayo mubuponi bwabantu. Eezyi zyaaninwa kapati
kubana bakkede mumbali aacikko.
d. Zyaano zyilamfwu zyijatikizya mpuwo yabantu azyintu zyipati zyakacitika
azyimwi zyilenge zyigambya.
2. ZYEEMO
a. Zyeemo zyifwaafwi zyitondezya muntu mbwalimvwide ambwayeeya zyicitwa
kwiinda mukulizya kankobela azyibelesyo zyimwi.
b. Nciimbo cijisi caano cifwaafwi.
c. Zyeemo nzyakulumbaizya (muntu, cintu cagwasya buleya) azyimwi.
3. MISYOBO IMBI YABWAAPAUZI.
a. Tusimpi/ Twaambyo/ Tusimyo –ntwaambo twabusongo tujisi lulayo lwakansiya-
nsiya lusisidwe.
b. Tulabi – ntwaambo tuyanda bwiinguzi bwabusongo. Tulakonzya kubelesyegwa
kukkomaninsya, kuyiisya akusimya mizeezo.
c. Nyimbo –majwi aakutembaula, kwaambilila, kulumbaizya, kuyumya-yumya
kuumbulizya azyimwi.
d. Kwaambilila – majwi aakulomba lugwasyo kuli Leza kwiinda mumizimo.
23 | P a g e
CILANGILWA KUCITWA
MULIMO
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
24 | P a g e
• Ambila basicikolo kupa busansuluzi bwa Litilicca yakumulomo.
• Gwasyilizya basicikolo kululamika busansuluzi bwabo.
BASICIKOLO
• Bape busansuluzi bwa Litilicca yakumulomo kweendelanya amalailile aabayi.
LUZYIBO KUMWIIYI
• Litilicca yakumulomo ilacitwa mumajwi kwiinda mukwaambaula, kwiimba, kwaana,
kulabika, kweema, kwaambilila, kusobana azyimwi biyo.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISIZYA ZYIMWI
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya azyibelesyo zyimwi biyo zyijanika kucibaka
nkomubede.
CILANGILWA CEELEDE
• Litilicca yakumulomo yasansululwa bweelede.
MULIMO
• Basicikolo babambe kasobano kakwaambilila.
• Bayi bape mulimo kweendelanya aciiyo.
25 | P a g e
MUTWE MUSYOONTO 2: LITILICCA IILEMBEDWE.
NTALISYO
CEELEDE KUCITWA
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUBAYI
26 | P a g e
• Litilicca iilembedwe yapandululwa cikkutya.
MULIMO.
• Basicikolo balembe bupanduluzi bwabo bwa Litilicca iilembedwe.
CILANGILWA CEELEDE:
• Litilicca iilembedwe yatondezyegwa bweelede.
MULIMO
• Basicikolo batondezye akulemba misyobo ya Litilicca iilembedwe.
CAKUCITA 3: Kwaapaula misyobo ya litilicca iilembedwe.
MWIIYI
• Sololela basicikolo kwaapaula misyobo ya Litilicca iilembedwe.
• Gwasyilizya basicikolo kubona kuti bwaapauzi bwacitwa bweelede.
BASICIKOLO
• Baapaule misyobo ya Litilicca iilembedwe.
LUZYIBO KUMWIIYI
1. ZYAKULENGELEZYA
a. Tubbuku- zyaano zyilembedwe mubulamfwu kujatikizya buponi bwabantu.
b. Twaano tufwaafwi – mbuponi bulembedwe muciimo cacaano mubufwaafwi
kuyiisya bukkale.
c. Novela – zyaano zyilembedwe zyili akati-kati ka twaano tufwaafwi atubbuku
zyiyiisya bukkale.
27 | P a g e
d. Zyeemo – ooyu musyobo ubelesya mulaka kuzubulula mizeezo, kulimvwa
abuponi bwabantu.
e. Zyisobano – nzyisobano zyilembelwa kuti zyisobanwe abbumbili kwiinda
mumubandi amicito. Inga kazyili zyaano zyuusisya antela zyikkomaninsya.
2. ZYAMASIMPE
a. Milaso – Oobu mbulembo bufwaafwi bupandulula mizeezo imwi.
b. Caano cabuponi bwamuntu – ooyu mulimo wabuponi bwamuntu uulembwa
abantu bambi kujatikizya buumi bwakwe azyintu nzyaakacita mubuponi bwakwe.
c. Caano camulembi lwakwe – eeci ncaano cilembwa amulembi lwakwe caamba
buumi bwakwe.
d. Caano catunsiya-nsiya – oobu mbulembo bupandulula zyintu zyijisi bumboni
zyakacitika.
e. Malembo aabunsengwe – aaya malembo aajatikizya zyintu zyakavwuntauzyigwa
abasyaabupambu.
ZYIBELESYO ZYAKUYIISYIZYA
• Bbuku lyakubelesya, manila azyimwi bayi nzyobakonzya kubelesya.
CILANGILWA CEELEDE.
• Litilicca iilembedwe yaapaulwa bweelede.
MULIMO
• Basicikolo balembe caano cabuumi bwabo.
CAKUTICA 3: Kulongolola bube bwa litilicca iilembedwe.
MWIIYI.
• Sololela bsicikolo kulongolola bube bwa Litilicca iilembedwe.
• Gwasyilizya basicikolo kutegwa mubandi weende kabotu.
BASICIKOLO
• Balongolole bube bwa Litilicca iilembedwe.
LUZYIBO KUMWIIYI
• Litilicca iilembedwe ilisimbidwe acibaka cimwi (bbuku, muteende, kubwaanda …).
• Taicinci.
• Ililembedwe cakukkalikila.
28 | P a g e
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, malembe aajisi misyobo ya Litilicca
iilembedwe.
• Bayi babelesye azyimwi zyibelesyo zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE:
• Bube bwa Litilicca iilembedwe bwalongololwa bweelede.
MULIMO
• Basicikolo bakavwuntauzye bube bwa Litilicca iilembedwe bwataambwa
29 | P a g e
MUTWE MUSYOONTO 3: LWIINDANO AKUKOZYANYA KULIKO AKATI KA
LITILICCA YAKUMULOMO AILEMBEDWE.
NTALISYO.
CEELEDE KUCITWA:
• Kukozyanya akwiindanya Litilicca yakumulomo ailembedwe.
MWIIYI
• Ambila sicikolo omwe kuti ape kaano, amana umbi abale cilembedwe.
• Ambila basicikolo kuti bape lwiindano luliko kuzwa kukaano kaanwa alimwi
acabalwa.
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI.
KUKOZYANYA.
30 | P a g e
• Zyilabelesegwa abasyaabupambu antela basengwesengwe nobafwula zyiimbo antela
zyeemo.
• Zyilagwasilizya kwaabana tunsiya nsiya alimwi abukkale bwabantu mumanyika
aambi.
• Zyilagwasya kusensemuna bana maleya kuzyintu zyicitika mumasena motukkala.
Mbuli mazabuba aakavwumbuka bulwazi bwacincenya (Covid 19).
• Zyilanganya buponi bwamuzyooko motukkala.
CILANGILWA CEELEDE.
MULIMO.
LUZYIBO KUMWIIYI.
LWIINDANO LULIKO.
31 | P a g e
• Litilicca yakumulomo inga mpoona aawo muntu uuswiilila ulalitondezya
mbwaalimvwa kuli Sikwaana, mwiiimbi azyimwi, kakuli iilembedwe wakalemba
takonzyi kuzyiba mubali mbwaalimvwa naamana kubala.
• Yakumulomo ilakonzya kucinca akaambo kakuti muntu waana ulakozya kuyungizya
naa kugusya kutegwa cinoneenzye ncaamba, kakuli iilembedwe taicinci.
• Yakumulomo, uuswiilizya ulakonzya kuwentuzya akuyakucaana bumbi caano, kakuli
iilembedwe ilacaala mbubwenya.
• Litilicca yakumulomo, Sikwaana ulalitondezya kusinizya kutwaambo tumwi alimwi
ambwalitondezya mubili wakwe, kakuli Sikubala, inga taazyiba mulembi mbwaakali
kulitondezya ciindi naakali kulemba.
ZYIBELESYO ZYIMWI.
MULIMO.
MWIIYI.
BASICIKOLO.
32 | P a g e
LUZYIBO KUMWIIYI
MULIMO.
KUMANINZYA.
33 | P a g e
MUTWE 3: MILIMO YA LITILICCA.
NTALISYO
Litilicca yakumulomo ilagwasya kapati mubuumi bwamuntu oonse munzila zyinji.
Muzyaano zyakwaaninwa tujana lwiiyo lwabuponi bubotu kumuntu, kapati tulaiya mbuli
bukkale bwakaindi mbobwakabede, tunsiya nsiya mbotutugwasya akutupa luzyibo
muzyintu zyinji mbuli bbelekelaamwi mboligwasya muzyooko motukkala akusumpula
bukkale bwabantu, kwiinda mukweema, atwiimbo twiibilizya, akumana nceya alimwi
akutuletela mizeezo mibotu iitonkomene. Mbubonya biyo ayalo Litilicca iilembedwe
ilatupa busongo bwakupona akuzyiba bukkale bwabantu mumanyika aazyisi zyimbi.
Ilatuyiisya kugwasyanya alimwi akuzyibana buntususu.
CIKWELELEZYA KUCIIYO.
• Sena kwiimba, kweema, kuyabila akubala mabbuku kulakonzya kucinca buumi
bwa muntu?
• Nceya
• Buntususu
• Bunsengwe-nsengwe
NTALISYO
Litilicca yakumulomo iipegwa kumisela iicizya kubelesya mulomo mpande ninzila mbotu
iigwasyilizya kapati kubamba bukkale abube bwamuntu amuzyooko mwakkala. Kuzwa
34 | P a g e
kutwaano, tusimpi azyiimbo, Litilicca yakumulomo ncibelesyo cibotu cijisi mulimo
wakukwabana mutwaambo, kuyiisya akukobelela tunsiya-nsiya. Aboobo mucibeela eeci,
tulalanganya milimo ya Litilicca yakumulomo.
CEELEDE KUCITWA.
MWIIYI.
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
CILANGILWA CEELEDE
35 | P a g e
• Milimo ya Litilicca yakumulomo yandandamikwa bweelede.
MULIMO
MWIIYI
BASICIKOLO.
LUZYIBO KUMWIIYI
36 | P a g e
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, mapepa aasimbidwe bulembo bwa Litilicca ya
kumulomo.
• Bayi balaangulukide kubelesya zyibelesyo zyimbi zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI.
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO
37 | P a g e
• Basicikolo bazumanikane(debate) kujatikizya mutwe wapegwa azya milimo ya
Litilicca yakumulomo.
MWIIYI
BASICIKOLO.
LUZYIBO KUMWIIYI
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO
38 | P a g e
MUTWE MUSYOONTO 2: Litilicca iilembedwe.
NTALISYO
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
• Kulikkomanisya
• Lwiiyo aluzyibo
• Kukwabilila tunsiya-nsiya
• Kubambulula buumi abukkale
• Kusumpula mulaka
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, manila, mapepa aajisi bulembo bwa Litilicca azyimwi.
CILANGILWA
MULIMO
MWIIYI
39 | P a g e
• Gwasyilizya basicikolo kubona kuti mubandi weenda kabotu.
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO
MWIIYI
40 | P a g e
• Gwasyilizya basicikolo kuti mubandi weende kabotu.
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO
41 | P a g e
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
42 | P a g e
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
43 | P a g e
• Ilagwasya kulwana mizeezo yabamuzwa kule mubweendelezi bwabuvwubi,
tunzanyu amutunsiya-nsiya akubeleka canguzu kuti bantu basiya bacikonzye
kwaanguluka kuliiminina kuli zyoonse nzyobacita mumaumi aabo.
• Ilagwasya kujula mizeezo yakuzyiba ncotukonzya kulicitila, zyintu zyituzubulula
mbotubede akutola lubazu luzwide kubamba zyintu mbotuyanda kuti zyikeende
kumbele aamazuba mubukkale bwesu bwacisi.
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, miteende amabbuku aamwi aajisi bulembo bwa Litilicca
iilembedwe.
• Bay balaangulukide kubelesya zyibelesyo zyimwi zyeendelana aciiyo.
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO
44 | P a g e
MUTWE 4: LITILICCA YAKUMULOMO.
NTALISYO
Litilicca yakumulomo ijatikizya cibaka cipati naa cibeela camusyobo wa zyaano, nyimbo,
zyeemo, twaambyo, tulabi amaambilambali azyimwi zyacaala zyikananwa biya naa kwiimbwa
kubelesya jwi lya mulomo. Eeyi Litilicca ijatikizya zyiga naa zyibeela zyatunsiya nsiya
tunjaanji zikwelelezya kulimvwa kwesu. Aboobo, mucibeela eeci tulalanganya matalikilo
aamilimo ya Litilicca mutunsiya-nsiya (Litilicca yakumulomo ailembedwe).
CIKWELELEZYA KUCIIYO.
MABALA MAPATI-PATI.
• Muyuwa
• Namalwa
• Tulumbu
• Tunyonamulaka
• Mangwinini
NTALISYO
45 | P a g e
Litilicca mutunsiya-nsiya kwiinda muzyiimbo, twaambyo, zyaano azyimwi mbozyizubulula
luzyibo lwabukkale bwakaindi.
CEELEDE KUCITWA.
MWIIYI.
BASICIKOLO.
Mbubonya mbuli mbotwamvwa kale atala aawa, kubelesegwa jwi lyamulomo kucibeela ca
Litilicca eeyi pele kaijisi beebelezya naa baswiilizya.
Ncintu ciyandisi kapati kuzyiba muciimo bulembo oobu mbobubede mbuli buponi, tunsiya-
nsiya naa zyakaindi. Eeci cijatikizya ciindi mulimo ulanganizyigwa nowakacitika, tunsiya-
nsiya tuzungulukide mulimo ooyo, nzyotusyoma, kubusena nkocakacitikila, nzyobacita bantu
kubusena ooko kujana cakulya amakani atunzanyu aciindi aawo. Naa waciteelela eeci,
ulakonzya kuba abupanduluzi buzwide alimwi buzuunyene kujatikizya mulimo ngolanganya.
46 | P a g e
milimo ibelekwa a ba maalumi kuti naa ilaabuyambukizi nzi kweendelanya azyibeela naa
lubazu ndobajisi bantu, azyimwi zyinji zyataambwa waawa.
Cayandika kuziba kuti eeyi milimo ilaabuyambukizi bupati kumaumi abantu alimwi ciindi
milimo eeyi noicitwa, zyibelesyo zyiindene-indene mbuli ngoma, tulumbu, miyuwa,
banamalwa, tubiya, tunkobela azimwi zyataambwa waawa zyilakonzya kubelesegwa.
a. Nyimbo
B. Twaambyo
C. Zyaano
Zyaano ncibeela cimwi ca milimo ya Litilicca cakali naa cileta bantu antoomwe. Zyaano zyili
muzyibeela zyandeene-andeene pele zyoonse zyilaa zyiiyo zyiyiigwa. Kaindi bana bakali
kukkala antoomwe masiku bamana kulalila abamanyinakulu naa bamasyaanyinakulu
kwaaninwa zyaano zyandeene- andeene. Zyaano zilaanwa kuzwa kumusela omwe kuya
47 | P a g e
kumusela umbi. Zyilayiisya kapati kujatikizya maumi abukkale bwabantu mumasena
mobakkala. Tulakonzya kubelesya zibelesyo mbuli bantu naa banyama ciindi nokwaanwa.
D. Kweema
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO.
CAKUCITA 2. Kulanga-langa cipa kuti muntu afwule zyiimbo, aanze zyeemo akulemba
zyaano.
MWIIYI.
48 | P a g e
• Tondezya basicikolo eezyi mbozyipa bamwi bantu kuti beeme, baimbe, balembe
zyaano azyimwi.
BASICIKOLO.
LUZYIBO KUMWIIYI.
• Zyilengwa zyimwi zyiletelezya kuti bantu baimbe, balembe zyaano akweema: Bulozi,
makulo, bwaamu, kukona, kudyaamininwa, bucete, bubbi, nzala azyimwi biyo.
CILANGILWA CEELEDE:
• Zyilengwa zyipa kuti muntu afwule zyiimbo, aanze zyeemo akulemba zyaano
zyalangwa-langwa cakusindinganya.
MULIMO.
MWIIYI
BASICIKOLO
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO.
MWIIYI
BASICIKOLO
50 | P a g e
• Bapandulule twaano, twaambyo anyimbo mbuzyagwasya kuubyaubya buumi
akulusumpuko mbotujana kwiinda mubulelo, bukombi azyimwi biyo.
LUZYIBO
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO
51 | P a g e
MUTWE MUSYOONTO 2: MISYOBO YA LITILICCA YAKUMULOMO
NTALISYO
CEELEDE KUCITWA
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
• Tunyona mulaka
• Tulabi
• Twaano
• Zyiimbo
• Madinku
• Kweema
• Twaambyo/Tusimpi
• Tusanko.
• Mangwinini.
CILANGILWA CEELEDE:
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
• Zyeemo- ninzila iimwi ya Litilicca iibotya majwi aakananwa muzyitondezyo zyipa kuti
mubili amizeezo inyanyaale mubuponi bwamuntu.
• Tunyona mulaka-nkaambo kakatazya kwaamba buluzi mukuti kaambwa
cakufwambaana akwiindulula majwi.
• Twaano- musyobo wakaano uuya kwaambilwa kuzwa kumusela omwe kuya kuli
uccilila
• Tusimpi- ootu ntwaambo twabusongo tujisi bupanduluzi busisidwe.
• Tulabi: ootu ntwaambo twampasulula balozi. Ntwaambo tuyanda bwiinguzi
bwabusongo.
• Nyimbo – musyobo umwi wakweema uujisi majwi aayalidwe munzila iikwelelezya.
• Madinku – ntwaambo twamasendelela tujisi majwi aalulayo.
• Tusanko – majwi aabelesyegwa kusobana kufwubaazyanya calo cuubyaubya mapenzi
aajisi muntu ciindi eeco.
• Mangwinini – nkulengelezya camasesya calo cipa kwiibilizya.
53 | P a g e
• Bbuku lyakubelesya kuyiisya, mabbuku amalembe aa Litilicca yakumulomo
wiimpene-impene.
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO.
MWIIYI
BASICIKOLO
LUZYIBO KUMWIIYI
a. Twaano
Mukozyanyo:
Mumunzi mwa Choobe kwakali kukkala munene wakali kutegwa Chaatila, ooyu
munene wakalijisi mpuwo kapati akaambo kakuti wakali musongo kapati. Chaatila
wakali kusyomwa kulaya bantu akupatulula twaambo twakali kunga tulipatide.
Bumwi buzuba mukubusi umwi wazyina lya Muzembo wakayeeya kuti akasunke
busongo bwamunene Chaatila. Wakabweza kayuni akukavwunga mumaanza.
Naakasika kumunene wakati, “Omunene ndilizyi kuti ulimusongo kapati alimwi
ulagwasya bantu banji baboola kusongolwa kutwaambo tunjaanji. Oomu mujanza
ndifwumbatide kayuni, ino koya ndaambile, sena kayuni aaka kalalanga naa
kalifwide?’
Munene Chaatila wakamulanga mwana mukubusi akumwetamweta biyo. Wakati
“Muzembo kwiingula kukaambo kako aako nkuubauba, buumi bwakayuni aako buli
mumaanza ako”. Muzembo wakali kuti munene uciya kumbele ani walo wakamaninzya
kwaamba.
54 | P a g e
Naakabona kuti munene waleka kubandika, Muzembo wakabuzya kuti ino kwaamba
kuti “buumi bwakayuni buli mumaanza angu caamba nzi?”
Munene Chaatila wakamusandulwida kuti, “Kuti nindaamba kuti kalalanga,
nookajaya, alimwi kuti nindaamba kuti kalifwide nookalekezya kutegwa undizule.”
Muzembo wakatyompwa kapati alimwi wakazumina ncobeni sikale ncaakati, ‘Mupati
usiigwa kulubilo, kumaano tomusiyi.’
b. Tusimpi/ Twaambyo
Mikozyanyo:
i. Ŋombe ntaanzi njiinywa meenda mabotu.
ii. Sokwe kaamuleya katabi.
iii. Kalya uzumanana.
iv. Muzoka ulya kweendeenda.
v. Mulonga watakazyolwa, wakabula makoba.
vi. Cito ncozyibide cilumya ntale.
c. Tunyona mulaka.
Mikozyanyo:
i. Lyapya payi lyapya payi lyapya payi….
ii. Ndajaya munyama bula bwaba bwababwa bangu.
iii. Sinamubona simugomampako ugoma-goma bugoma-goma simugoma mpako
ooyu.
iv. Ndakamujana mujiki ku Mujika uluujisi ulajika-jika mbubwena bujika mujiki
waku Mujika.
v. Akaka ndakaka kaka kaka-kaka aaka kana nkabi.
d. Tulabi
Mikozyanyo:
i. Bbokesi lyakoo mponi makki matansyi.
ii. Zingulu-zingulu cikweekwe.
iii. Wabota mooye usondela amulyango.
iv. Ndakeenda anamuleya-leya.
v. Ndayanika bukowa bwaca nsebujani.
e. Tusanko
Mikozyanyo
55 | P a g e
i. Ukomenzya matende bapima taala.
ii. Ukomenzya mutwe nimfwaindi yamubbi.
iii. Miindi mbuli nkoli ya saatani.
iv. Ukomenzya mpemo kukkede cula.
v. Ulansya keebo nkanywido kasaatani.
f. Mangwinini.
Mukozyanyo:
i. Milimo iicita Lucky Haangwani, Cheelo Mwanachingwala, Shandele
Chaandwa, Musole Jasper, abamwi.
ZYIBELESYO ZYIMWI
CILANGILWA CEELEDE:
MULIMO.
KUMANINZYA.
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
56 | P a g e
BIBLIOGRAPHY
Chanda V.M. (2002). Introduction to the Study of Bantu Languages. LAL 211 Batch 1. UNZA . Lusaka.
Mbwayu, J (2003). Introduction to the Study of Poetry and Drama E122 Batch 1. UNZA. Lusaka
Ministry of Education (2024). Literature in Zambian Languages Ordinary level Syllabus. Curriculum
Development Centre. Lusaka.
Musonda B.L (2002). Introduction to Literary Studies LAL 221 Batch 1. UNZA. Lusaka
Rasinski, T., Smith, M. C., & Zutell, J. (2017). Go figure! Exploring figurative language, levels 2–4.
Vulchanova, M., Milburn, E., Vulchanov, V., & Baggio, G. (2019). Boon or burden? The role of
compositional meaning in figurative language processing and acquisition. Journal of Logic,
Language and Information, 28, 359–387. doi:10.1007/s10849-019-09282-7
57 | P a g e