0% found this document useful (0 votes)
1K views30 pages

Isixhosa HL p2 Gr12 Memo Sept2025 - Watermark

This document is a marking guide for the ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 examination for Grade 12 in September 2025. It outlines the assessment criteria and instructions for exam markers, detailing how to evaluate student responses across various question types. The guide emphasizes the importance of fairness and accuracy in marking, providing specific examples and guidelines for different scenarios.

Uploaded by

sibangophindiswa
Copyright
© © All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd
0% found this document useful (0 votes)
1K views30 pages

Isixhosa HL p2 Gr12 Memo Sept2025 - Watermark

This document is a marking guide for the ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 examination for Grade 12 in September 2025. It outlines the assessment criteria and instructions for exam markers, detailing how to evaluate student responses across various question types. The guide emphasizes the importance of fairness and accuracy in marking, providing specific examples and guidelines for different scenarios.

Uploaded by

sibangophindiswa
Copyright
© © All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd

NATIONAL

SENIOR CERTIFICATE

IBANGA 12

SEPTEMBA 2025

ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2


ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU: 80

Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-30.

This document was downloaded from www.ecexams.co.za.


2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA
• Esi sikhokelo sokumakisha silungiselelwe ukuba sibe sisikhokelo kubakorekishi.

• Esi sikhokelo sokumakisha siza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba


kuqalwe ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
• Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.
IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA
1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye loncwadi).
2. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo
ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala kuphela
ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu imibuzo
(kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela impendulo
yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule umbuzo
omnye omfutshane nomnye osisincoko.

4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo


ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela


ekunonjolwe ngayo kwisikhokelo sokumakisha.

6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa intsingiselo


ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo.

7. Imibuzo esisincoko.
Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu.

8. Imibuzo emifutshane.
Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
ecaphula.

9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye


ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo exhasayo
ehambelana nokhetho olo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3

ICANDELO A: ISIHOBE B

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

USANA – ZS Qangule

Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.


IImpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo
umbongo. Jonga kwirubriki kwiphepha lama- 28 ukuhlola lo mbuzo.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa etyhila ukuaba ukufika


kosana kuzisa ulonwabo nonxunguphalo ekhayeni olufikele kulo. Sisikokelo esi
akunyanzelekanga ukuba umfundi aphendule ngolu hlobo.

• Kwisitanza sokuqala imbongi isebenzise isafobe, uChasaniso,


Bubushushu bodwa emzini Lupholile usana londile – Imbongi iqaqambisa
ukuba usapho olufikela kulo lukwimo yokuxhalaba, luhamba ngezantya,
lusamkela olu sana kodwa kukho nokuzola kosana lona lungenalo noluncinci
uvalo. Imbongi iza nesigama esibonisa imo ezimbini ezichaseneyo, ubushushu
nokuphola yonke le meko ikwindlu enye enosana.
• Zinkxwaleko usana lujongile, Luzolile usana lujongile. Imbongi ityhila ubunzima
nentlungu edalwa kukonganyelwa zizinto ezikhathazayo kodwa kulo meko
yokukhathazeka kukwakho ukuzola ngomphefumlo ngenxa yethamsanqa
lokufikelwa lolu sana.
• Yincwina yodwa egumbini, Luncumile usana lubukele – Incwina sisandi
esivakalayo esikhutshwa ngumntu ova intlungu enganyamezelekiyo ngenxa
yeengqaqambo umntu akuzo. Le ntlungu ichasaniswa noncumo ukuqaqambisa
ukuba zingqaqambo eziza kugqitha emva kwazo kukho uyolo lokufikelwa lolu
sana ekhaya, nangona kukho intlungu kodwa usana lona luyintsikelelo
lwakufika emzini.
• Lusana lwethu uluvuyo, Ntandane yethu uluvalo. Uvuyo lwenziwa kukonwaba,
ukanti uvalo sisichasi sovuyo. Olu sana ithi imbongi yintandane loo nto iphuhlisa
ukuba luthandwa nguwonke- wonke oko kutsho luyathandeka. Endaweni
yokuba luzise uchulumanco kumntu wonke, kukho uvalo olukhoyo oludalwa
kukoyikisela iimeko olufikela kuzo, nezidaleka ngenxa yokufika kwalo kweli
khaya.
• Mbewu yekhaya uyabukwa, Sithombo somzi uyoyikwa – Imbongi isebenzisa
izenzi ezintsingiselo ichaseneyo ukutyhila ukuba ukuvela nokukhula kosana
kuyonwabisa, abantu bayaluvuyela, banolangazelelo lokusoloko belujonge
ngomdla kodwa ukufika kwalo kuzisa ukungonwabi okudalwa luloyiko
lokungaqiniseki ngemeko olukhulela kuyo olu sana.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

2.1 “Ndikubona nje ukuba ungumnqantsa?” √ (1)

2.2 Iludale ngokwenza ukuba zonke izitanza zibenemiqolo emine. √ (1)

2.3 Ngumbongo ntyilazwi kuba usinika inkcaza ngendlela yenkolo yobuKrestu. √√ (2)

2.4 Iziphango √/ ‘Izaqhwithi’ √ (2)

2.5 Ngumyalezo wokuba masiyinyamezele indlela ehanjwa ngumKrestu kuba


ayilulanga kodwa inesithembiso sokuphunyuzwa wakufika eZulwini. √√

[Nayiphi impendulo echanekileyo] (2)

2.6 Siphumelele kuba imbongi isibonisa indlela eyahanjwa yiNkosi ivulela abo
bahambe kuyo. √√
OKANYE

Ayiphumelelanga kuba asikho isiqiniseko sokuba wonke umntu ohamba kule


ndlela uzakuphumla ekugqibeleni. √√

(Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka) (2)


[10]

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

3.1 “Izithanda iincwadi ingenzi nomolweni.” √ (1)

3.2 Iludale ngokuthi isitanza ngasinye sibe nemiqolo emine. √ (1)

3.3 Ndiyangqina ukuba ngumbongo mbaliso kuba imbongi isibalisela


ngenkwenkwe eyayigqwesa esikolweni, abazali bayo beyixhasa yada
yaphumelela isidanga seBA. √√ (2)

3.4 Kwancipha ubuhlanti √/ Kwaphela imfuyo √ (2)

3.5 Ngumyalezo wokuba masizimisele esikolweni singadlali ukuze siphumelele


emagqabini√√ / Masazi ukuba impumelelo yomntu ifumaneka emva kokuzinikela,
asebenze nzima√√ / Masinyamezele singatyhafi ukuze siphumelele njengale
nkwenkwe yanyamezela ekugqibeleni yaphumelela. √√

(Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka) (2)

3.6 Siphumelele kuba le nkwenkwe yazinikezela ezifundweni yaphumelela izifundo


zayo, yasebenza baphumla nabo abazali bayo. √√ (2)
[10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

ISIQITHI SEENTINI – TN Kabanyane

4.1 “Beza neenjongo eziphuthileyo eKoloni” √ (1)

4.2 Iludale ngokwenza imiqolo emithandathu kwistanza ngasinye. √ (1)

4.3 Kukohluthwa komhlaba √/ kukunyolwa ngomnwe √/ kukugwetywa ukuhlala


esiqithini. √ (2)

4.4 Ngowopolitiko kuba imbongi ikhalazela urhulumente wamadlagusha ojike


isiqithi wasenza indawo yokulahla abantu abakhalazela ukohluthwa komhlaba
ukuze bafele kuso. √√ (2)

4.5 Ngumyalezo wokuba sazi ukuba kukho amatshantliziyo awangcungcuthekayo


elwela inkululeko yomntu omnyama √√ / Sazi imbali yokufika kwabamhlophe
bohlutha umhlaba, balawula, becinezela abomthonyama. √√

(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)

4.6 Siphumelele kuba imbongi ithi, bohlutha umhlaba womXhosa


emaXhoseni. √√

(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)


[10]

KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: KUNYANZELEKILE UKUBA UWUPHENDULE

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

UHAMBO LUKAMZILIKAZI – MG Mdliva

5.1 “Wabagxagxamis’ abanyeph’ ugxanya. √ (1)

5.2 Imvanosiqalo √ kukudala isingqisho √ (2)

5.3 Ngumfanekiso ngqondweni wendlebe. √ (1)

5.4 4 Injongo kukubonisa indima edlalwe nguMzilikazi kulawulo lwakhe. √√

(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)

5.5 Sisibongo kuba kuqalwa ngesikhahlelo √ /Kubongwa iNkosi √/ Indlela


egqibezela ngayo umbongo wayo. √

(Nasiphi isibini kwezi) (1)

5.6 Iphumelele kuba ithi uMzilikazi wawel” iThekela namaNdebele √√ / Wacand’


amathaf’ eAfrika √√

OKANYE

Ayiphumelelanga kuba imbongi ayivezi efika kwindawo ebesingise kuyo kulo


mbongo. √√

(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)


[10]

AMANQAKU ECANDELO A: 30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

INOVELI

INKAWU IDLIW’ILILA – S Kula

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise


njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
• Jonga kwirubriki ekwiphepha lama- 27 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi
angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
• Liyinene elokuba uMfezeko uthubeleze kwimiqobo enobunzima ebisendleleni
yakhe kodwa ngenxa yemizamo yakhe waya kufika empumelelweni. UMfezeko
ayikhange imthibaze kwiphupha lakhe lokulusiphula neengcambu
ulwaphulomthetho olugquba kule noveli. Uzamile kunzima wade wafika
encochoyini yentaba, wazisa ababulali, izaphulimthetho nezizathu
zolwaphulomthetho ngaphambili ejamelene nale miqobo.
• UMapheza uthatha ityala lokugwintwa kukasomashishini owaziwayo ogama
linguMsindisi Yangaphi eligacelwe nguMfuneko Mnenga.
• UMfuneko ulilalele eli lityala kuba efuna ukugquka umkhondo njengoko
wayekhe wenza njalo kwelomyeni kaNompumelelo, uChizama.
• Luqala nje uphando uMfuneko uba ngumqobo ubonakalisa ukusebenzisana
noThantaswa osisaphulimthetho ngokuthi amtsalele umnxeba amxelele ukuba
amapolisa asendleleni.
• UMfuneko uyayiqonda akuzi kuba lula ukuba azi ngamanyathelo athathwa
nguMfezeko uthenga uNqoza ukuba ancedisane noMfezeko ukuze amazise
onke amanyathelo abawathathayo yena noMfezeko ngolu phando.
• UMfuneko noThantaswa bagqiba kwelokuba makafe uMfezeko kuba kakade
inkawu idliw’ ilila.
• Isipolisa sixoxa ngeli tyala, uMfuneko usithela amanzi ngelithi ixhaphakile into
yokuba umfazi abekwe ityala xa kusweleke indoda yakhe, ude athi
ababulalali ngabantu abangathunywanga mntu zizikrelemnqa nje de
agqibele ngokuthi uMsindisi ubulewe ngabantu ebebefuna imoto yakhe.
• UMapheza uthi indlela edlakazwe ngayo imoto kaMsindisi ibonisa ukuba
ababulali bebengafuni zinto zakhe koko bebefuna yena.
• UMfuneko woyikisa uMapheza ngelithi kufanele achule ukunyathela ngenxa
yohlobo lwetyala aliphandayo, uMapheza uyafunga uthi “umqolo uphandle
kwezo zikrelemnqa kwaye ukuba zisahamba phakathi kwabantu azilibonanga
eliwinayo, uMfuneko uyabona ukuba uMfezeko akazimiselanga kubuya mva
kuphando lwakhe.
• Ungcolisa uMapheza kuNqoza uthi nguye owantama uSajini Zalala
owagxothwayo kuba etyholwa ngokuba imipu, mipu leyo eyayibiwe nguye
uMfuneko, ude amthiye athi lirhamba elirhubuluzayo ekufanele ahambele kude
naye amanye amapolisa.
• UNqoza ubonakalisa ukuvumelana noMfuneko kule mbono yokuba ngumqobo
kolu phando ude athi akayi kufumana mixhaka ngenxa yakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

• UMfuneko ufumana ikroba lokumsebenzisa ngakumbi uNqoza ngokuthi


maze adlulise konke okufunyenwe nguMfezeko eluphandweni kuye, lilonke
abe nguKhala wakhe.
• Xa uMapheza enezinto azikrokrelayo, wenza nantoni na uNqoza enokwenza
ukuba angaqhubeleki uMapheza.
• UNqoza uyigalela amanzi into yokungahambelani kwentetho kunye nexesha
afowune ngalo uThantaswa elingahambelani nexesha lokwenzeka
kwesiganeko.
• UMapheza ingqondo yakhe ayisuki ekubeni umfazi kaMsindisi unayo into
ayaziyo ngokufa komyeni wakhe.
• UNqoza ukayekanga ukumana esazisa uMfuneko ngeziphumo zophando.
• UThantaswa ude abuze ukuba kanti lo Mapheza ufa nini. UMfuneko ucinga
ngexhwele lakhe uNyangelethu ukuba lingamncedisa ukususa uMapheza
endleleni yabo, lo xa yena uThantaswa eyibona izolibazisa leyo yena emfuna
ngembumbulu emehlweni.
• UMfuneko uya exhweleni unikwa umgubo, usebenzisa uNqoza ukuba
awugalele esiselweni sikaMfezeko kwi after-tears, aphathwe sisisu segazi
uMfezeko esiyokumgalela esibhedlele.
• UMfuneko umana ukufowunela uZintle esibhedlele ebuza ngoMfezeko.
• Akuva ukuba uchacha kuhle esibhedlele uMfezeko, uyelenqa ukumba
esibhedlele amse kuNyangelethu ngenjongo yokuba amtshise nguvutha
libhange nelo icebo.
• Esesibhedlele njalo uMfezeko ooSixaki bangena endlwini kaMfezeko
bayagoqulula bafuna nantoni na enokuphazamisa kolu phando bawe phantsi.
• Bayamba esibhedlele ngobusuku bamsa exhweleni, baviwe ngumkhwetha
kaSiphongo ogama linguNontsikelelo bethetha ngokumtshisa. Neli libhanga
ngokuthi uNontsikelelo amlumkise uMapheza ngokuza kwenzeka abaleke
asinde uMapheza. Ngelishwa kutsha unyana kaNyangelethu othe ngokunxila
wangena kuloo mkhukhu ubulungiselelwe ukutshisa uMapheza.
• UMfuneko uhambisa iindaba ezingeyonyani zokusweleka uMapheza
esipoliseni, amapolisa ayafika kwaMapheza axelelwa ukuba uMapheza
uyaphila atyhilwe uMfuneko.
• Ubuyela emsebenzini uMapheza, uMfuneko noNqoza bayanqunyanyiswa
emsebenzini.
• UMapheza uyaliphanda ityala likaMsindisi ngaphandle kweziphazamiso
abafumane ababulali ngokuxelelwa nguBhanqo noMbuzeli emva
kokubathembisa nangamabhaso ancumisayo.
• Bayagwetywa ababulali bakaMsindisi emva kokuloqa yonke into.
• UNqoza noZalala bayabona ukuba uMapheza khange enze bubi koko
nguMfuneko.Ukuphumelela kukaMapheza kwimiqobo emininzi nezabatha
azibekelweyo kububungqina bokuba ngokwenene impumelelo isentabeni.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW’ILILA – S Kula

7.1 UUThantaswa noMfuneko baceba iyelenqe lokubulala uMapheza suke


kwafa bona washiyeka esaphila uMapheza lo bamenzela iyelenqe
lokumbulala √√

(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)

7.2 Kukufaka uInspector Nqoza kumayelenqe akhe olubulala uMapheza. √ (1)

7.3 Yinyani lwalunganyanisekanga uthando lwabo kuba


badityaniswa kukufuna ukutya kunye ilifa likaMsindisi. √√

Asiyonyani kuba wayekonwabela ukuhlala noMfuneko ekhupha imbilini


yakhe kuye ngaphezu koMsindisi. √√

(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)

7.4 “Wayechasene nobulungisa kuba wayekuthanda ukuphumelela ngezinto


ezingekho mthethweni. √ / Wayesamkela iimali zokunyotywa √/ Wayesithi
xa athethayo yena akazi kulungisa umthetho owonakala kudala. √

(Nasiphi isibini kwezi) (2)

7.5 Kukuba uThantaswa ebefuna uMfuneko abulale uMapheza ukuze


kungabikho nto izakumayamanisa nokubulawa kukaMsindisi. √√ (2)

7.6 Akaphumelelanga kuba kubanjwe ooSixaki awabasebenzisa ekubulaleni


uMsindisi, uThantaswa wabulala uMfuneko naye wazibulala kuba ephepha
ijele. √√ (2)

7.7 Unesazela kuba uyabandakanyeka ekubulaweni kukaMsindisi. √√ (2)

7.8 Ababulali bakaYangaphi bavelile, babanjwa ooSixaki abamdubuleyo,


uMfuneko noThantaswa ivelile ngooSixaki into yokuba bayabandakanyeka,
bafa phambi kokuba baye kubhadla ejele. √√ (2)

7.9 Kusetyenziswe umkhono wekati √ /umpu √ iliso lekhamera √ /ibhedi √

(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)

7.10 Kwinqanaba lesiphelo. √ Kweli nqanaba ucaca poqo owoyisakeleyo/


Ulinganiswa oyintloko uzibona into ayiyo. √ UThantaswa uyazibona ukuba
uza kubhadla ejele abone ukuba makazibulale iinzame zakhe zonke
ziphanzile uphela ezibulala ebulala nomxhasi wakhe. √ (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

7.11 Ngumqondiso wobubi √ kuba kufe uThantaswa noMfuneko ngokudutyulwa


nguThantaswa √ (2)

7.12 Uyaluchasa ulwaphulomthetho kuba abophula umthetho bafumana


isohlwayo, UMfuneko noNqoza baphelelwa ngumsebenzi, uMdlambila
nooSixaki bayabanjwa, UThantaswa noMfuneko bayafa. √√

(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)

7.13 Yintlekele kuba iphela kusifa uThantaswa ongumlinganiswa oyintloko


noMfuneko umxhasi wakhe. √√ (2)
[25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko,


sisebenzise
• njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa
ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama- 29 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo.

• Liyinene elokuba wenze imigudu yokuthubeleza kwimiqobo ebiphambi kwakhe de wafika


encochoyini yentaba, empumelelweni. Imiqobo adibene nayo uThole ayikhange
imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade wafika
encochoyini yentaba.
• Kwasekuqaleni kule ncwadi sidibana noThole sele ephumelele enguchwenene
womfundisi osel'efunde de wayityekeza. Ukuze uThole abe ufikelele kweli
nqanaba akulo lempumelelo ibe yimigudu namahla-ndinyuka ngenxa yemiqobo
nemingeni athe wahlangana nayo.
• Ubomi bakhe ubuqala ngendlela engathembisiyo kuba uthe emva kokuyeka isikolo
kuba abazali bakhe bengakwazi ukumelana neemfuno zesikolo ezinjengeemali
ezihlawulwayo neyunifom waphala elizweni engenasizinzo.
• Xa efika evela eRhawutini udibana nabahlobo bakhe uThemba noSonwabo
abaphila ubomi obungenanjongo zakuphumelela ebomini babo.
• Uzibona sele eseBhayi uThole ngenxa yeempembelelo zaba bahlobo bakhe phofu
engazazi nokuba uye njani. Isizathu soku kukuba aba bahlobo bakhe bamkhwelise
emotweni ebheka eBhayi baze bamntyintya ngotywala nto leyo wayengazange
wayenza ebomini bakhe.
• Kwelo laseBhayi uThole uzama ukuzenzela ubomi ngokuthi azifunele umsebenzi.
Kwakhona kwalapho eBhayi uthi athandane nentombi egama linguNomsa adibene
nayo edolophini. Uzibona sele esengxakini yokuphantsa ukubulawa
ngumgulukudu onguJoe neqela lakhe. Lo Joe wayethandana noNomsa.
• Uthabatha isigqibo sokuba agoduke nanjengoko wayehambe ekhaya engaxelanga
ngenxa yaba bahlobo bakhe bangamatshijolo. Endleleni egodukayo uphinde
adibane noThemba noSonwabo, kwakhona bamkhukulisa baya kumlahla
kumahlathi aseKnysna engazi kuba babesithi bayagoduka babheka eGcuwa.
• Kuloo mahlathi abahlobo bakhe bathi baqwengwa ziingonyama kwasala iintloko
zodwa, uThole yena usinda ngezikaSibi apho. Nalapho eKnysna uzakhela ubomi
ngokuthi azenze igqirha. Uphetha sele ephila ubomi obungcono eKnysna kuba
wabanemali nemfuyo.
• Iimeko ngeemeko zamenza wafikelela kwisigqibo sokuba agoduke ngeenjongo
zokuphindela esikolweni kuba wayesazi ukuba imfundo sisitshixo sokuvula
kumahla-ndinyuka obu bomi. Ngoku sele egodukile akukho mntu unathemba
lokuba angaze afunde kuba ubonakala emdala engenayo nemali eyaneleyo
yokuya kula maziko emfundo ephakamileyo athe waya kuwo.
• Uyise owamkhulisayo uFikizolo yena wayesele eyincamile into enxulumene naye
nesikolo sele efuna ukumzekela umfazi. Oku kungqinwa ngamazwi akhe athi, 'uya

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

kuthemba xa efumana incwadi evela kuThole esesikolweni eDikeni'.


• Ngesizathu sokuzibalula kwakhe kwiingxoxo-mpikiswano wachongwa ukuba abe
ngumfundi oya kumela isikolo sakhe kwiYunivesithi yaseKapa. Wagqwesa apho
waze wonyulwa ukuba aye kumela uMzantsi Afrika kwingqungquthela
eyayiseNgilane, waphiwa nesipho-mali sokuba aqhubele phambili nezifundo
zakhe ngabafundi baseUCT.
• Wafika wagqwesa nalapho eNgilane waphetha sele ebuya ezilahlele kakhulu
kwezakwaLizwi. Kulapho wathi wafumana inkxaso-mali yokuqhubela phambili
nokufunda ezakwaLizwi. UMangaliso wafunda kwaNokholeji de waphumelela
isidanga seB.A kwezakwaLizwi. Ukufumana kwakhe isipho-mali kwenza ukuba
akwazi ukuqhubela phambili nezifundo zakhe phesheya kweelwandle.
Waphumelela emagqabini de waba naso nesidanga seMaster of Divinity kunye
nesePHD, zozibini ezifumana eOxford University eNgilane.
• Ayikhange ilindeleke into yokuba uThole angaphetha sele engumfundisi ophethe
esoyisa neengxaki zaseGeorge Goch ndawo leyo yayidume ngokweyelisela
abefundisi kwiziyolo notywala. Ukutshata nokuthandana kwakhe noThozama kube
negalelo kwimpumelelo yakhe. Kwimpumelelo yakhe eGeorge Goch udibana
noyise ubaw'uMkwayi engalindelanga nawayengasenathemba lokuba uya kuze
aphinde ambone.
• Ugoduka sele ephumelele uThole, uhlala eMission eGcuwa nenkosikazi yakhe.
Unyana wakhe uThembelani uhlala noyisemkhulu noninakhulu keCentane
kuHolela.
• Elokuphetha singathi uThole uthubeleze kwiimeko ezihlininikisayo, kukho imiqobo
ebidodobalisa impumelelo yakhe kodwa ngenxa yethemba nokholo ude waya
kufika kwincochoyi yentaba, waphumelela, wayimbangambanga yomfundisi
onosapho oluzinzileyo. Liyinene elokuba impumelelo isentabeni.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

9.1 Ubotshelelwe kukuthandana noNomsa ekuthe kanti uthandana noJoe


osisihange. √ (1)

9.2 Kukumbulala /“kufuneka efile” √ kukumngcungcuthekisa phambi kukuba afe/


“ Musani ukuyibhuduzelela le nja iza kusuka ife singekayenzi nto” √
Kukumphosa echibini √

(Nasiphi na isibini kwezi) (2)

9.3 Yinyani kuba uNomsa uphantse wabulalisa uThole ngoJoe nooPeto bakhe,
engakhange amxelele uThole ukuba uthandana nesigebenga √√ /ukuzikhulula
ekubethelweni ibhokosi nguJoe uthe lo bhuti wamcenga yena engafuni
kuthandana naye. √√

(Nayiphi na kwezi) (2)

9.4 “Kwathi gqi umqokozo wamapolisa … suka zeedungu ezi zihange zabaleka
zamshiya ngasemva ebotshwe izandla ngezo ntambo. √√/
“Yamqamangela ngentambo ngokungekho similweni yathi ukuba igqibe
yamfak’ impama yamkhaba waya kuwa.” √√

(Nayiphi na kwezi) (2)

9.5 UThole ebekulindeleke ukuba afe ngokomnqweno wezihange akafanga,


usindiswe kukuthi gqi kwamapolisa bengekafiki echibini ababeza
kumbophelela ngelitye bamphose kulo. √√ (2)

9.6 Uphumelele kuba uphela efundela ubufundisi, ekwazi ukutshintsha abantu


ababesele bencanyiwe njengabaseGeorge Goch. √√ (2)

9.7 UThole wayenesazela sokuba nguye oqale uJoe ngokumthathela intombi


yakhe, uNomsa √√/ UThole wayothuke kakhulu kuba wayengakhange acinge
ngokuba ingabasabakho indlela yokuphinde aphuncuke kwezi zihange, emva
kokungcungcuthekiswa kwakhe . √√/ UThole wayengathi usemaphupheni
engayikholelwa le meko yokusinda kwakhe sele ezinikezele ekufeni. √√

(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)

9.8 La mazwi azalisekile kuba uye wazibalula esikolweni ngokudumisa iNkosi de


wanguSihlalo wombutho we- SCA, wazinikela waya kufundela ubufundisi
wasasaza igama leNkosi. √√ (2)

9.9 Izitalato, Albert Street √ /Umfundisi omnyama √ (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

9.10 Kwinqanaba lesiphelo √ kweli nqanaba ingxaki umlinganiswa oyintloko


ofikelela ekuyiqondeni imeko yakhe √ UThole uyaziqonda ukuba ungumfundisi
ophume izandla akukho meko inokumohlula, uphetha eyimbalasane
yomfundisi. √ (2)

9.11 Wobuhle √ ukufika kwabo eGeorge Goch babenomtsalane lagcwala ibandla


lashushu. √√ (2)

9.12 Ndicinga ukuba uyayixhasa kuba uThole ukhule ethi akuthandaza ahlanguleke
kwingxaki akuyo √√ / UThole ukhula enephupha lendoda enomnqwazi wameva
ebimhlangula √√ /Naxa sele engene kwinkolo kaNtu, ezenza igqirha uguqulwa
libali leBhayibhile lonyana wolahleko, ukuze ayishiye iKnysna agoduke aye
kufunda de abengumfundisi wakwaLizwi √√ /Akuzinikela uThole umbhali
umenza umlinganiswa osicaba kuba ulunga oko de liphele ibali √√ (2)

9.13 Sisiyolisi, kuba umbhali uyisusile imiqobo ebiphazamisa uThole kwindlela


yakhe yempumelelo iphela incwadi onwabile, edibene nosapho lwakhe
ehlalisene ngokonwabo nalo. √√ (2)
[25]

OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise


njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo linokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29.
Umvavanywa makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo ukubonisa imigudu
nemiqobo athubeleze kuyo uMfazwe ukuya kufika empumelelweni yakhe.

• Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uMfazwe


ayikhange imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade
wafika encochoyini yentaba. Owona mqobo endleleni yakhe nguRhulumente
wengcinezelo osandla sakhe yayingamapolisa, amajoni kunye neempimpi.
• Uyafunda ade abe ngutitshala wezembali, khondo elo ebengafuni lona kodwa
ngenxa yemeko yezopolitiko wanyanzeleka. Oku kumnike ithuba lokuvuleka
kwezopolitiko. Ulwazi analo luyamtshisa, uphokozela wonke akufutshane naye,
eklasini urhabulisa abafundi, kwigumbi lootitshala urhabulisa oogxa bakhe ukanti
nasekuhlaleni akabayekanga abahlali.
• UMfazwe uzibona ebanjwa kuba kusithiwa unyola umbuso esweni
ngeemfundiso zakhe de wavalelwa. Emva kokungcungcuthekiswa ngeendlela
ezahlukeneyo uyacelwa ngamapolisa ukuba abe ngungcothoza, akavumi.
Ukhonjwa kubunewunewu obuphilwa ngooFriday, Ndlela noNtsipho
njengendlela anokuphila ngayo ukuba angasamkela esi sicelo. Wazixelela
ukuba angekhe athengise ngegazi labantu bakokwabo.
• Uyakhululwa ekuvalelweni ufika litshe liluthuthu ikhaya lakhe. Ufika amapolisa
sel' etyale umoya wokuba uyimpimpi. UGaba noCwe xa edibana nabo
bamganga ngolu lwimi aphela emqaleni kuye ngesi sityholo afika esibekwa
ekuhlaleni. Kwiindibano zoluntu akamkeleki.
• Emva kokuthetha noCwe uya kwintlanganiso eseholweni apho wasinda
ngezikaSibi bemthuka bembetha abantu ngokufunzwa nguFriday enye
yeempimpi zikaRhulumente.
• Xa etyekezwa ngabantu ngolu hlobo ubalekela emangcwabeni nawo phofu
angawathembanga ukuba akangevuki amjikele. Intliziyo yakhe ibuhlungu kuba
ebukulwa ngabantu ahlala nabo bambi benjengezihlobo kuye. Iyamkhathaza le
nto, ngakumbi xa ecinga ukuya kokwabo.
• Akaphelelanga apho ekumgxothiseni uFriday uye wahlala kwizithende
zikaMfazwe enamahlakani akhe. Sibona kwaGaba elala kwimoto endala.
Bayafika uFriday neqela lakhe sebejolise imikhono yekati, ngethamsanqa wabe
sele ephumile kuloo moto, ekhethe ukubalekela eSihlahleni kwamalume wakhe,
engqondweni efuna eyona nto uFriday amzungulela yona.
• Kwincoko yakhe noGaba uve ukuba amapolisa abulele abantwana besikolo.
Wazimisela ukuba ngenene uyaya emingcwabeni yabo nangona abantu
bakuQaka bemjonga ngeliso lobumpimpi. Siyiva loo nto utat'omncinci kaMachule
xa ethetha ukuba kungenxa yale mpimpi ukuze babe bakwazile ukungcwaba
ooMachule.
• Emva komngcwabo simbona uMfazwe ecetyiswa nguSiphiwo omde noSiphiwo

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

omfutshane ukuba abaleke xa kucaca ukuba ufunwa ngamehlo abomvu.


Ubalekela kwaMfundisi uHlathi ngelokuzisindisa. Apho kwakhona uyajikelezwa
nguFriday namahlakani akhe, akukho ukonwaba kuye. Endleleni ezincamayo
esiya kujongana ngqo noFriday uphazanyiswa yincwina ephuma emotweni
eyiCressida. Uthe efuna ukunceda wabona umngcipheko anokuba uzifaka kuwo
wakhetha ukuphindela kwaMfundisi uHlathi.
• Uyabhaca ngokunyanzelwa nguMfundisi uHlathi ngokubona ukuba izihlangu
zakhe ezinqongo ligazi zingamfaka engxakini ngokungathi nguye obulele abo
bantu. Enye into kuyanyanzeleka ukuba uFriday neli tyholo asithele ngalo
bangayekwa nje ukuze abantu bakhululeke kwingcinezelo.

• Endleleni eya elubhacweni zininzi izinto eziyimiqobo kwindlela yakhe. Amapolisa


akayenga ukumkhangela ade abe uyatsiba kuloliwe ngobusuku akhethe
ukuhamba ngeenyawo. Uyalunyukiswa ngumzingeli ngelithi le ndawo ahamba
kuyo ngummandla kafayayo kunjalo nje abasindi abantu kuyo. Ngenxa yoncedo
alufumane kumzingeli uMfazwe ukwazile ukumelana namapolisa ayemthelekisa
noogxa babo kuloo ndlela iya kujoyina iNtsimb'ebomvu.
• Ngobukrelekrele bengqondo yakhe uMfazwe ukwazile ukubonisa amaqabane
ukuba akayiyo impimpi. Uyanyulwa abe kwiqela lokumela uMzantsi Afrika
kwisithebe sengxoxo eRhawutini. Ubuya apho uFriday sele eneqela lakhe
lopolitiko kodwa uFriday kuyafunyaniswa ukuba unenxaxheba ayidlalileyo
ekubulaweni kwabantu. UMfazwe ngoku seyinguye ochophele elo tyala likaFriday
njengejaji. Kube yimpumelelo ukukhulula isizwe sabaNtsundu kwingcinezelo
yamaBhulu. Satsho sabuya isidima somntu oMnyama.
• Oku kuphumelela kwakhe kungqina ukuba ngokwenene impumelelo isentabeni
kuba naku uMfazwe ephumelele noxa imiqobo ebibekwa endleleni yakhe
bekungekho lula ukuyisusa.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]

OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

11.1 UMfazwe uthandana noNokuzola. √ (1)

11.2 Ungenelele kwimikhwazo ethuka amapolisa, ekhalimela isenzo sokubethwa


kwalo Mfo ewabiza amagqwirha amapolisa √ /Ubenesibindi angasaziyo
wathi liyaxoka ipolisa, olo sizana lubulewe kukubethwa ngamapolisa,
aluzixhomanga. √ (2)

11.3 Asiyonyani kuba uNokuzola wayenyanisekile kuMfazwe wambhalela ileta


ecacisa ngemeko yakhe wabhaca engayifundanga uMfazwe, ecinga ukuba
uthathwe nguFriday. √√ /Asiyonyani kuba ubuye elubhacweni engasaphili
uNokuzola kodwa emzalele uZubuye owayengumceph’ ucandiwe
noMfazwe √√ (2)

11.4 Walixelela ipolisa ukuba liyaxoka ubulewe ngamapolisa lo mfo ubebhonga


ngezolo √√ (2)

11.5 UMfazwe ebekulindeleke ukuba abulawe ngokomnqweno weli polisa


uye wakhululwa wagoduka, iphela incwadi engadanga wafa koko
umzabalazo wakhe wokulwa ingcinezelo uphumelele. √√ (2)

11.6 Akaphumelelanga kuba ubuye esiseleni ebevalelwe kuso, uNokuzola ehleli


notshaba lwakhe uFriday eholweni, yena eheshwa okomshologu kusasazwe
ngooFriday ukuba uyimpimpi, akaphindanga wadibana noNokuzola,
wabhaca ekhathazekile ngumbono kaNokuzola ohleli phezu koFriday. √√

(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)

11.7 Kukothuka, ubengayilindelanga le mpendulo/ wothuswa kukuva ukuba uza


kubulawa. √ (2)

11.8 Abantu abaninzi ababeye elubhacweni babulawa, uMfazwe ubuye


eqhwalela, udutyulwe emlenzeni walimala. √√ (2)

11.9 Egumbini lokutyela √ /isikhululo seenqwelo-moya √ /ileta √

(Nasiphi na isibini kwezi) (2)

11.10 Kwinqanaba lesiphelo √ Kucaca owoyisakeleyo / umlinganiswa oyintloko


sijonga ukuba uphelela phi na √ UMfazwe uphela ebuyile elubhacweni
ekhululiwe amabanjwa ebelwela inkululeko. √ (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

11.11 Wobuhle √ Unovakalelo lothando uMfazwe kulandela isiganeko


sokudityaniswa kwakhe nonyana wakhe kaNokuzola nguCikizwa √ (2)

11.12 Uyawuxhasa kuba umlinganiswa ophambili uMfazwe umphephisile


kwiimeko ezinobungozi athubeleze kuzo de wasinda wabuya ephile
ephumelele. √√ (2)

11.13 Sisiyolisi kuba liphela uMfazwe esindile wabuyela kwilizwe lakhe √√ (2)
[25]

OKANYE

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana NABANYE

• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo


kuphela.
• Mazamkelwe iimendulo ezahlukileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu
nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama 29 ukuhlola lo mbuzo.

• Liyinene elithi impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uGxuluwa ngexesha


edibana naBathwa khange imthibaze ukuba anikezele ngobomi bakhe kodwa uye
wenza amazwembezwembe okuzisindisa kwiintshaba zakhe.
• UGxuluwe ube ngumzingeli odumileyo wakwaRharhabe kwaye elutshaba lwento
yonke esisilwanyana sasendle.
• Ubengumfo ongxolisiweyo ngenkangeleko ngenxa yeemeko aphila phantsi kwazo
njeengoko ebengenalo ikhaya ehlala endle.
• UGxuluwe ngalo mhla wayezingela inyathi ehamba namadodana amabini, uMavivi
kaXhongo noKhweza into ka kaGxugxa.
• Bafika xa libantu bahle bayibetha inyathi kwisixhotyana esibuwana esiphezu
komlambo.
• Kuthe gqi abaThwa, babuzile ukuba ungumntu waphi, usebenzise iqhinga
lokuzisindisa waphendula ngelithi ungumntu waKwaNdlambe njengoko aBathwa
namaRharhabe bebeyinyoka nesele kungekho osindisa omnye xa bethene
nqwakaqha, kodwa ubeye asinde yena umNdlambe.
• Baye babukela abaThwa ngelixesha amaRharhabe exhela le nyathi ayibambisileyo,
ze abathwa bancaza indarha.
• UGxuluwe uye wacinga icebo ngokukhawuleza ze waphendula ngelithi bayishiye
ekhaya kwaye uya kuthuma omnye wabo ukuba aye kuyiphuthuma, kodwa
wamqobozela iliso ukuba ukuba aze angabi sabuya.
• AbaThwa baye abamkholwa uGxuluwe bacela ukuba ababoleke izikhali zakhe waza
wabaphosela umkhonto kodwa bakhongoza becela ukuba anikezele ngazo zonke
izikhali kubo.
• Ukungankanizi ngexesha befuna izikhali zakhe kuye kwamnceda kuba kuthe emva
kwexesha wabuya waziboleka ngelithi ufuna ukunqemela izinja zakhe isikhumba.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19

• Baye bamnika izibini waza wakhala ngokubabuthuntu kwazo, waphinda wacela


kwakhona ukuba bamboleke iintshuntshe zibembini baza benza njalo.
• Usebenzise elo thuba wazilola izikhali amane ukuzivavanya ubukhali esikhumbeni
esika aphosele izinja, uqhubeke de zayintshengeca ngobukhali.
• Kuvakele intwana yomThwa isithi makabulawe uGxuluwe kuba ikhona into acinga
ukuyenza ngezi zikhali azilolayo, kodwa abanye babo bathe makulindwe kuqale
kufike indarha njengoko bekungekho nto ebebeyithanda ukugqitha yona.
• Bebemana ukuhlekisa nangeliso likaGxuluwe elityhaphakileyo kwaye bemkrokrela
ukuba ungumRharhabe.
• Ide yaphumisela enye intwana yomThwa ngelithi makathethe inyani yokuba
bangabahambi bobabini apho kodwa wema kwelokuba ungumNdlambe yena.
• Ibuzile enye ngokudikwa okukhulu ukuba iphi kanti le ndarha, waphendula ngelithi
inokuba useDidima umntu oyiphuthumileyo.
• Uye waqhubeka umbuzo usabuza le nto inye, wasoloko ebexelela ngeendawo
acingela ukuba sele ekuzo lowo bamlindileyo.
ISIBONGO
• Liyinene elithi impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo amaRharhabe
ngexesha ngexesha engquzulana namaLawu kunye nabaThwa khange ibathibaze
ukuba banikezele koko banyamezela de bazosela iintshaba zabo.
• Mandulo kweza uRharhabe nabalandeli bakhe bafika babeka ubilo kwintaba
kaNdoda, babevela kwaPhalo phesheya koMlambo.
• Babengaboni ngasonye noGcaleka nangona bababephuma kuPhalo
bobabini.
• URharhabe ugqibe kwelokuba ibe likhaya labo iNtaba kaNdoda kuba
kwakusele kulithuba behamba behlala.
• Uthe mabakhe imizi, balime kule mimandla irhangqe le Ntaba kaNdoda, latsho
ithole lomthonyama likhomba iziphaluka eziphahla iNtaba kaNdoda.
• Kulapho yaqala khona impalalogazi, amaLawu ayengafuni nokuva
ngukuhlala kukaRharhabe kule ntaba.
• Yaqala imfazwe phakathi kwamalawu noRharhabe, laphalala igazi, bafa abantu
okwezinambuzane.
• Kungekudala lwadilika udonga kwicala lamalawu, baqalisa bangenelela
abaThwa, zanqoza kwakhona kuhlaselwa umXhosa.
• Zanqoza kwacaca icala, babaleka abaThwa bayifulathela loo ntaba.
• Zahamba iintsuku izidumbu zilele kuloo ntaba, zabola abasindileyo bona
babephefumla nzima.
• Baberhaxwa livumba lezo zidumbu zabafi, amathambo ahlala ixesha elide
engangcwatywa ngenxa yokuba maxhaphetshu.
• AmaLawu ambalwa ayesinde ngokulambisa, waye wadala uxolo
uRharhabe, kwaxolelwana.
• Wananisa ngeenkomo kwinzwakazi eyayilawula ukuze azuze umhlaba.
• Wabe ngolo hlobo uRharhabe uyayizuza le ntaba phantsi kweenzima
zokusweleka kwabantu ngenxa yokuyithanda.

Oku kuphumelela kukaRharhabe kungqina ukuba ngenene impumelelo isentabeni kuba


naku ephumelele nangona bekungekho lula.

(Nayiphi impendulo echanekileyo) [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana NABANYE

13.1 Babetshatile, isikhukukazi singumfazi kakhetshe. √ (1)

13.2 Isisombululo kukohlukana nesikhukukazi/ “ukususela namhlanje thina


sobabini sohlukene” √ Ookhetshe baya kutya abantwana beenkuku de kuvele
esi sitshixo silahlekileyo. √ (2)

13.3 Yinyani belunganyanisekanga kuba xa ukhetshe ubenothando


olunyanisekileyo ubengenolahla umfazi, ngemncedisile bakhangela
bobabini. √√ Isigwebo sokutya abantwana beenkuku esiwiswa ngukhetshe
siqatha kakhulu ibonisa ukuba uthando lwabo beluxhomekeke ekwenzeni
okulungileyo kwesikhukukazi kuphela √√ Asiyonyani belunyanisekile koko
ukhetshe simcaphukise kakhulu isimbo sobutshinga bomfazi esikhokelele
ekufeni komntwana nasekulahlekeni kwesitshixo. √√ (2)

13.4 “Akuyibona le ntlekele wavutha ngumsindo engxolisa umfazi”. √ (2)

13.5 Kukulahleka kwesitshixo. √


Kukubhubha komntwana ngenxa yendlala. √ (2)

13.6 Uphumelele kuba unanamhla ukhetshe usabatya abantwana benkuku. √√ (2)

13.7 Waba nomsindo ongalawulekiyo √√ / waba nomsindo kakhulu √√/ wacaphuka


kakhulu √√

(Nayiphi na kwezi) (2)

13.8 Ingxabano yenu nenkosikazi mayingabachaphazeli abantwana kuba baya


kubanoxinizelelo ngokwasengqondweni √/ Abantwana bayangcungcutheka
ekubeni bemsulwa kwesi senzo √ / Abantwana abenzanga nto mabangafumani
isohlwayo sokutyiwa √.

(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)

13.9 Isiqalo – Imbongi iqala ngokucela uhoyo iboleka iindlebe √


Isiphelo ‒ Ibonisa ukuba iyaphela, isebenzisa izikhuzo √ (2)

13.10 Uphindaphindo lwemiqolo- Impinda √ - imbongi igxininisa/ ibethelela √


uluvo lokuba butywala bomlungu obungunobangela wokuwohloka nokuphela
koluntu. (2)

13.11 “Mz’ oNtsundu √ Mzi wase-Afrika√ hlang’ oluNtsundu √ iAfrik’ emnyama √”

(Nasiphi na isithathu kwezi) (3)

13.12 Lulutsha kuba imbongi ithi amagatya amatsha aqhuzukile. √√

(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21

13.13 Sifunda ukuba utywala bomlungu abulunganga masizinxweme kubo kuba


buyaligqiba ikamva lomntu nokuba sesisifundiswa. √√ (2)
[25]

ICANDELO C: IDRAMA

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njenge sikhokelo


kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa etyhila imigungqo
kaZwilakhe ukuzalisekisa la mazwi akhe athi uza kuyimela le nto akakhathali nokuba
umntu sele esithini.

• La mazwi athethwa nguZwilakhe, eqinisekisa uMaGaba inkosikazi yakhe ukuba


akasayi kuphambuka kwisibhambathiso asenze naye sokuzekela uGugulethu
uThobeka, intombi kaMcothama, enconywa nefunwa nguMaGaba ukuba ize
kurhuqa amajalimane apha kwakhe. Uzotywa abe ngumlinganiswa olandele igama
lakhe oneenkani, ufuna kugqube ilizwi lakhe lodwa. Ume kwinto ethi ulandela lisiko
lokubonela. Uncamathele kwizimvo zikaMaGaba kuphela, uGugulethu, abaninawa
bakhe noMzamo umhlobo kaGugulethu kuquka nomfundisi obetshatisa ecaweni
uGugulethu akabamameli. Ezi nkani zakhe zimkhupha kwisiphelo esihlasimlisa
umzimba.

• UZwilakhe emva kokuthetha noMaGaba ngomcimbi wokuzekela uGugulethu


uyambiza uGugulethu amxelele ngokuba kufuneka azeke. Akuthi uGugulethu
ubelinde kubo umxelela ukuba akayontanga yakufunzwa. Loo mazwi ammilisa
amaphiko uGugulethu aqonde ukuba makenyuke nengalo kuNomaMpondomise
ogqiba kwamkela uthando lwakhe. Uyaqiniseka ukuba uyise umnika ilunda lokuba
azeke intombi ayithandayo.

• UZwilakhe uhlanganisa amaHlubi malunga nenyewe yokuzeka kukaGugulethu.


Uyawandlala umcimbi uMthetho ambuze ukuba ingaba bakhe badlana indlebe na
nonyana ngalo mcimbi, unyana ukhe wamhlebela na ukuba kukho intombi esele
imphandlile. Impendulo yakhe iyawothusa amanye amaHlubi kuba uvakala
engazimiselanga kubandakanya Gugulethu kumcimbi wokubona intombi uthi
ngumcimbi wooyise.

• UGugulethu ucela umcimbi wokubona umfazi uyekelwe kuye. Yena uze ngethemba
lokuba uza kunikwa ithuba lokuveza olwakhe uluvo ukuze athi thaca intombi
kaLangeni emphandlileyo. Ngelishwa uyise uzalela endle akazimisele kumamela
zimvo zikaGugulethu kulo mcimbi.

• Uyaphinda azame ukumcenga uGugulethu uyise emthutha ngeziduko kodwa utsho


kwinkqantosi, engazimisele kucengeka.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

• AmaHlubi ohlulelana phakathi, uMthetho amtyhola ngelithi usanda kuzekela unyana


wakhe umxelela phandle ukuba unyana wakhe uzibonele intombi ayithandayo, ze
yena wababiza ebolathisa kwintombi ethandwa ngunyana wakhe. UZweni ulubeke
elubala olwakhe uluvo oluchasa isiko atshila ngalo uZwilakhe, esithi asilosiko eli
alenzayo, ngumkhuba. Uchaza ukuba amaxesha ngamanye kufuneka agawule
ebheka kuba iziqhamo zalo mkhwa azama ukuwenza ziba zibi kakhulu,
akazimiselanga kucebiseka uZwilakhe.

• UGugulethu uyaluveza uluvo lwakho lokuba akayifuni le ntombi anyanzelwa ngayo


yaye akasayi kuze aphinde athi uyayifuna. Uyikhaba ngawo omane uGugulethu le
ntombi ifunwa nguyise nonina. Yena ukholelwa ekubeni atshate nomntu
amthandayo. Kunjalo uyise, uZwilakhe uyanyanzelisa ukuba makazekelwe le ntombi
kaMcothama unyana wakhe.

• UGugulethu ufikelele kwimeko yoqhankqalazo, uthi makubuzwe kuyise yonke


imibuzo ebuzwa kuye. Ayimkhathazi le meko kaGugulethu uZwilakhe kuba akafuni
kuzenza ixoki kuMaGaba. Kufika uMzamo kuGugulethu ukwimo engaqhelekanga
yokungathi ushiywa zingqondo. Xa ebuza unobangela wolu nxungaphalo uthi,
“Buzani kubawo”. Uyaphuma aye kubazali bakaGugulethu ngeenjongo zokubuza
unobangela wale meko ingaqhelekanga kaGugulethu. Uyise uyamxelela ze yena
Mzamo acebise ngelithi ngeyekwa athathe intombi akholwa yiyo, ayiveze into ethi
ikho intombi ebesele eyixokisile. UZwilakhe akacebiseki kuMzamo. UMzamo
umxelela ukuba isala kutyelwa sibona ngolophu. Ubanomsindo uZwilakhe amgxothe
uMzamo.

• Uyaqhuba nokuthatha amanyathelo okuthumela amaHlubi kwaMcothama.


Kwintlanganiso equlunqa umcimbi wokuya kwaMcothama uyabuzwa uZwilakhe
ukuba unyana ukhe wadibana na nentombi de kufikelelwe kwinto ethi makaye
kumbiza uZweni. Ufika ejongise umetyiso phezulu, engamjongi nokumjonga xa
athetha naye. Uthi akezi xa ebizwa. Akothuki sesi simo uZwilakhe uthi ubebathele
nqa ukuba bambizelani. UZweni uyamcebisa kwakhona uZwilakhe, ebonisa
iziphumo ezibi ezenziwa kukunyanzela abantwana beli xesha lokhanyo ngentombi
angayifuniyo, akungacebiseki uyazikhupha, ezakhe izandla uyazihlamba kule nyewe
yakwaZwilakhe, ngelithi abogawula ebheka.

• Kuthunyelwa uNyaniso noMthetho baye kucela ubulawu kwaMcothama.Ubuhlobo


buyamkelwa nangona kukhe kwakho ukuthandabuza kuba intombi isithi ayazani
nalo mfana.

• Ngemini yomtshato, Gugulethu uya eCaweni ebophe isandla abhala ngaso. Akavumi
ukulandela amazwi kamfundisi. Uthi makubuzwe kuyise. Akubhideka umfundisi,
uyamqweqwedisa uZwilakhe ukuba makaqhube angamhoyi. Kwakufikelele kwithuba
lokuba asayine akasayini uGugulethu uthi wenzakele, uZwilakhe uyamsayinela.

• UNomaMpondomise uthenga iphephandaba, afumanise ukuba kubhubhe uMzamo


xa bekutshata uGugulethu. Iyamothusa atsho esofelweyo isikhalo ekhombisa
abazali bakhe ephepheni, ecela uxolo. Wothuswa kukutshata kukaGugulethu nenye
intombi ekubeni yena ekhuphe iinkomo zikaMcunukelwa ngethemba lokungena
kwezo zamaHlubi. Umangalela uGugulethu ngokophula isithembiso. Umantyi
uyamgweba uGugulethu, uZwilakhe uyamkhupha ngemali. Uzeyelisela emlanjeni
afe uNomaMpondomise noMaNyawuza, unina uyothuka afe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23

• Emva komtshato uGugulethu utshipha eMthatha iminyaka eli-12. Ushiyeka


uThobeka esanda ngaphandle koGugulethu de abenabantwana abathathu.
UZwilakhe uthumela UNyaniso noMthetho baye kumphuthuma. Uyala ukubuya.

• Abaninawa bakhe ebebathumile bayamxelela ukuba ukavumi kubuya uGugulethu,


UZwilakhe ugrogrisa ngokuthumela uThobeka nabantwana abangengabo
abakaGugulethu kuGugulethu, Uyanqandwa nguMthetho esithi angakhe alinge
ayenze loo nto. Akamameli utyhala ngesifuba ngelithi yena udikiwe kukondla
abantwana benye indoda. Ulilisela ngelithi Thobeka akanalo nelincinci ityala kuba xa
ebengatshiphanga uGugulethu ngekungenje. Bayazihlamba nezabo izandla
baphume belandelana, uNyaniso noMthetho, besithi uZwilakhe uyamlinga noko
uGugulethu, angade angcole yile nto amenza yona.

• Uthumela uThobeka nabantwana abathathu abangengobakaGugulethu eMthatha


kuGugulethu. UGugulethu ubaxabela ngezembe bobane kubusuku bokuqala
befikile. Uzisa kuBaleni ukuba makamqhube aye kumbambisa.
• Iziphumo zokungafuni kumamela mntu umchasayo uZwilakhe zibe kukufa
kwemipefumlo emininzi. Kufa uMzamo, uNomaMpondomise, uMaNyawuza,
UThobeka nabantwana bakhe, uMaGaba noGugulethu uGwetywa intambo.
UZwilakhe ushiyeka elilolo kungasekho mntu ecaleni kwakhe.
• Imigungqo kaZwilakhe ukuzama ukubambelela kumazwi, athi akakhathali nokuba
umntu sele chasa uza kuyimela into yokuqweqwedisa unyana wakhe atshate lo
mntu ufunwa ngabo akhokelele kwindyikitya yokufa kwabantu abangenatyala
kuquka neemveku ezintathu ezingazi nto. Kubalulekile ukuzihluza izimvo zabantu,
nokujonga ukuba izigqibo azithathayo umntu zakuba nesiphume esinjani.
[25]
(Nayiphi impendulo echanekileyo)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

15.1 Kukukhupha iinkomo zikaMcunukelwa √ / kukungatshatwa nguGugulethu sel’


ekhuphe iinkomo zikaMcunukelwa. √ Kukuzibulala ngokuzeyelisela
emlanjeni. √ (2)

15.2 Uza kubangela ukuba ndingatyi kutya kuhlayo, ndingalali buthongo buhlayo √/
Mna akuhli ngoku ukutya endikutyayo √. /Andisathethi ke bona ubuthongo,
ndithi ndakucinga ngawe bumke bonke. √ (2)

15.3 Kukunyanzelwa ngenkani ukuba atshate uThobeka angamthandiyo nguyise.√


/Kukuqhubeka komtshato ecaweni nangona engavumi ukulandela amazwi
kamfundisi. √ / Kukunyanzelisa kukaZwilakhe de amsayinele ngokwakhe xa
ebophe isandla engasayini esithi ulimele. √ / Kukuhlatywa komhlobo wakhe
uMzamo asweleke. √ Kukuzeyelisela kukaNomaMpondomise osisithandwa
sakhe asweleke. √ Kukuthunyelelwa kwakhe uThobeka eMthatha sele
ebhacile wambaleka√ Kukugwetywa kwakhe intambo akubulala uThobeka
nabantwana bakhe abathathu. √

(Nasiphi na isibini kwezi) (2)

15.4 Kukuba ngumbulali √ kuba ubulele uThobeka nabantwana bakhe √ (2)

15.5 Kungokuba sele elotyolwe nguMcunukelwa angamthandiyo. √√ (2)

15.6 Awuphumelelanga kuba uZwilakhe wanyanzela uGugulethu ukuba atshate


uThobeka ekubeni uGugulethu sel’ ecele umtshato kuNomaMpondomise. √√ (2)

15.7 Lo uthetha kwisicatshulwa uneenkani, unyanzelisa ukuba kwenziwe


ngokwelizwi lakhe, ukanti uZwilakhe wamhla kugwetywa uGugulethu
ululamile uyazisola ngesenzo sakhe, ucela kuxhonywe yena. √√ (2)

15.8 Sesokuthunyelwa kukaNyaniso noMthetho ukuba balande uGugulethu


eMthatha, ze yena walandula. √√ (2)

15.9 Sesokufa kukaMzamo √ esokufa kukaNomaMpondomise √ nesokufa


kukamama kaNomaMpondomise √ (3)

15.10 Ngumlinganiswa oyintloko √ kuba nguye umsunguli wentshukumo ekhokelela


kwimpixano esencwadini. √ unento ayinqwenelayo utyhala ngesifuba, uxolele
ukujinga iliso wenza imigungqo yokuba yenzeke le nto ayifunayo
ikukutshatisa unyana wakhe ngenkani nentombi ethandwa nguye. √ / Ibali
liqala ngaye liphele ngaye eshiyeke elilolo √ /Unomchasi onguGugulethu√ /Xa
inokunyothulwa indima yakhe apha ebalini ibali alinakuqhubeleka. √

(Naluphi uphawu oluchanekileyo) (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25

15.11 Wajika kwizenzo zakhe ngokuthi aqonde ukuba nguye unobangela wokuba
uGugulethu abulale uThobeka nabantwana √√ (2)

15.12 Ikulungele kuba ifundisa ukuba wonke umntu unelungelo lokuba izimvo zakhe
zimanyelwe. √√
abadala mabazimamele izimvo zabantu abatsha ukuze isizwe sakheke √√ /
iinkani azakhi koko zikhokelela kwiziphumo ezimasikizi

(Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka) (2)


[25]

UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

INDLAL’INAMANYALA – M LAMATI
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama- 29 ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa etyhila imigungqo
kaMamQhinebe ukuzama ukohlukana nendlala abesisityebi.
• La mazwi athethwa nguMamQhinebe ewabhekisa uMaGatyeni umhlobo wakhe,
uzama ukumrhwebeshela kumsebenzi wokuba abantwana nanjengoko eyalelwe
ukuba makazame omnye umntu ongumama abaza kusebenza kunye lo
msebenzi.
• UMamQhinebe noMaGatyeni bafundisa abantwana babo nzima bethwalela
abantu imithwala erenkini. Banethemba lokuphumla xa bepasile abantwana
babo, bafumana umsebenzi.
• Ithemba labo liyatshabalala xa bengafumani msebenzi abantwana babo,
uSiqhiwu noSiphokazi begqibile ukufunda. Babhenela ekuphindeleni
kumsebenzi uSiqhiwu awubiza ngokuba ngumsebenzi wobuxelegu, wokuthutha
iimpahla erenkini kuba ikati ayisuki eziko.
• UMamQhinebe litshabalala mpela ithemba lakhe akufumanisa kwiintetho
zikaSiqhiwu ukuba akazimiselanga kunyoba ukuze afumane umsebenzi.
Uyibona iyinto efanelekileyo into yokunyobela umsebenzi nangona isisimbo
sokwaphula umthetho. Uthi kuSiqhiwu, “Xa abanye abantu bewufumana
umsebenzi ngokunyoba, yintoni enokubangela ukuba wena anganyobi?”
• Ukungakwazi kukaMamQhinebe ukuzeyisa kumenza abe sisisulu sokulukuhlwa
nguDlezinye osebenzela uMagrazula. Kufika uDlezinye ozenze ixhego
elithunywe nguThixo ukuza kumkhupha endlaleni. Uyayikholelwa yonke into
ethethwa nguDlezinye kuba emthembisa ngobutyebi. Akabizi noMaGatyeni aze
kummamelisa le nto ithethwa nguDlezinye, umgxotha okomshologu engafuni
angene nasendlwini, umnika imilimili ngephepha layo, amvalele ngaphandle.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
26 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

• UMamQhinebe uphekwa kwaBhaca enikwa umsebenzi omanyumnyezi wokuba


iintsana azise khona, zibulawe kwenziwe amayeza. Uti gabhu kurhwaphilizo
esetyenziswa nguDlezinye noMagrazula. Urhwebesha uMaGatyeni,
emgxagxamisa ukuba amncedise kumkhuba wokuba iintsana.

• Akubonakalisa ukungayiqondi le ndlela uMaGatyeni umgrogrisa ngelithi


makabuyise zonke izinto ebefudula emnkinkqela zona zokutya. Siyamothusa esi
simo uMaGatyeni kuba esithi sisenzo esingafanelaanga ukwenziwa ngoomama
bebhatyi. UMamQhinebe umtyhafisa kuqhankqalazo lwakhe ngelithi baza
kukhuthuka amadolo yena uluphumo kuloo nto yaloo bhatyi ingazi kumzisela
mali. Uyoyela kulo mhadi uMaGatyeni noxa intliziyo yakhe ingavumi kuba
akanandlela yokubuyisa izinto zikaMamQhinebe.

• Uqweqwedisa uMaGatyeni amfake kulo msebenzi, umthembisa ngobutyebi


abaza kubufumana, batsho bathenge izindlu zodidi eNorth Crest

• Uqweqwedisa uMaGatyeni baqale ukuba usana lukaNoziphongo


noMakwedinana, beluthatha kuPixie olugcinayo. Balusa kwaBhaca babuya
nemali. UMagrazula uyambona uMaGatyeni ukuba akakhululekanga, ubuza
kwisicaka sakhe esithembekileyo esinguMamQhinebe. Uphendula ngelithi
uthundeza ubhityo, ukhangeleka ebhetyebhetye uMaGatyeni, inoba ufuna
ukuqiniswa naye.

• UDlezinye encedisana noMamQhinebe uyamqinisa uMaGatyeni, akuwufeza


umyalelo wokugabha nokuhlamba ngenqwebeba usiwa kuMagqwirh’
ayaqhubana ukubhek’eBhijolo esizibeni balebele ngokusa ehlathini kuBantu-
baza-kuthini, ehlathini. Ufumana isibindi ahambe ngezantya xa kuya kuba usana
olulandelayo.

• Ubanomsindo uMamQhinebe xa uSiqhiwu efunda ephepheni ngomkhwa okhoyo


wokubiwa kweentsana kodwa akazimisele kuwuyeka. Ungxolisa uSiqhiwu
ngelithi makaphume nephetshana lakhe elimdaka angaphindi alibone apha
kwakhe.

• Bayabona ukuba abantwana banomnqa ngale ndlela bayihambayo, bangade


bakrobeleke. UMaGatyeni uza neqhinga lokuba mababaqhathe abantwana
babo ngelithi bahamba eMzamba ngobusuku, imali bayifumana apho.

• NguMaGatyeni osel’ eyintsholontsholo kulo mcimbi, ekhuthaza uMamQhinebe


ukuba bahambe bayozingela ixhoba kwaLink. Babetha uNomakula ngehamile
babeleke usana bahambe nalo. Usana aluthuli erenkini de amapolisa
abakrobela babanjwa. Batyhola indlela ukuba inamanyala.

Icebo likaMamQhinebe aza nalo lokuzabalezela ukuba babezezingawothiyo umlilo


izityebi aliphumelelanga kuba babanjwe ngamapolisa besekwelo phulo lokuthuthela
iintsana kuMagrazula kwaBhaca. Oku kubonisa ukuba akulungangaukuzama
ubutyebi ngeenyembezi zabantu.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 27

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLAL’INAMANYALA – M LAMATI

17.1 Bakhula besokola kowabo befunda nzima kodwa ngoku kunzima ukuba
bafumane umsebenzi. Abantwana abagqibe ukufunda emva kwabo
bayaphangela kodwa bona abakaphangeli.
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)

17.2 Abazizityebi baphila bhetele njengoMaqhikizane onemali, engacingeli


amahlwempu asendlaleni. √ Amahlwempu asetyenziselwa ukusebenzela
izinhanha ezinjengoMagrazula esenziswa imisebenzi yolwaphulomthetho. √ (2)

17.3 Zezokuba kanti kukho abantu abaqeshwayo njengoThembinkosi Mazeleni


ophume emva kwabo esikolweni, emva kokusokola kwabo kangaka. √√ (2)

17.4 Unyanisile uSiphokazi kuba kukuzenzela amashwa ukukhuthuza abantu,


kubhetele ulale ungatyanga kunokuba kubekho abantu abalilayo emva
kwakho.

(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)

17.5 Bathwala imithwalo yabantu edolophini √√ /bathengisa iibhotile namathambo. √√ (2)

17.6 Abonwabanga kuba bayakhalaza ngendlela ekuqashwa ngayo


nguMaqhikizane. Bacinga nendlela enzima abafunde ngayo kodwa kunzima
ukuba mabaqeshwe.
(Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka) (2)

17.7 Ngomhla ekwakufika ngayo uSiqhiwu okokuqala wayephakamile, enomsindo


esithi akanaxesha lezibhadubhadu ezingayaziyo into eziyifunayo, lo ukwesi
sicatshulwa umbuna iliwa libhek’ umoya ulindele esigwebo sakhe kumantyi. √√ (2)

17.8 Sesokugwetywa kukaMaqhikizane iminyaka esibhozo, ngaphandle


kwentlawulo esebenza nzima entolongweni. √√
Waphumelela kuba baxelele amapolisa ngorhwaphilizo lukaMaqhikizana ze
amapolisa ambamba uMaqhikizana bona bawufumana umsebenzi. √√ (2)

17.9 Kukunyobisa uThembinkosi amfake emsebenzini. √ / Kunyobisa uSiqhiwu


ngecuba lekhulu leerandi√ Kukunika uSiphokazi imali akuthi isicelo sakhe
usamkele. √ (3)

17.10 Ngumlinganiswa oligorha okrelekrele okwaziyo ukuyimela inyaniso kuba


ukwazile ukumelana noMaqhikizane de wabanjwa. (2)

17.11 Sesokuba uMaqhikizane afune ukuthandana noSiphokazi emthembisa


ngokumnika imali, nokumqesha √√ (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
28 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

17.12 Ikulungele ukufundwa kule mihla kuba ifundisa ukuba xa ubekwe


esikhundleni kufuneka unyaniseke, unganyoluki kuba umvuzo wolwaphulo
mthetho kukufumana isohlwayo.√√/Ikulungele kuba ifundisa ukuba abantu
mabawalwele amalungelo abo njengoSiqhiwu. √√ /Ikulungele kuba ifundisa
ukuba imali eza ngeenyembezi ayinantsikelelo. √√

OKANYE

Ayikulungelanga kuba abanye bangafunda ukunyobisa kodwa bazigade


bangabaxi izinto njengoMaqhikizane. √√/ Abantu bangenza ukungcola
bokusebenzisa abantu abasokolayo ukuze bona batyebe kwaye bangaze
babanjwe, njengoMagrazula koMamQhinebe. √√ (2)
[25]

AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
(EC SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 29

ICANDELO A: IRUBRIKI YESINCOKO SONCWADI: ISIHOBE [10 AMANQAKU]

Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga


neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 5–6 4 3 2 0–1
- Isihloko sitolikwe - Ubonisa ukuqonda - Isihloko sitolikwe - Ayanelisi indlela - Akanalwazi
Ukuhlalutywa ngokunzulu. nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo kwaphela
kwesihloko, ubunzulu - Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye - Akho amanqaku isihloko/umbuzo ngesihloko
bengxoxo indlela ezixhaswe umbuzo axhasa isihloko - Anqongophele - Impendulo ayikho
azakuzela ngayo ngokuvokothekileyo - Impendulo inazo kakuhle kakhulu amanqaku mxholweni
ingxoxo ukuwulandela - Kusetyenziswa isihobe iinkcukacha - Ezinye iingxoxo okuxhasa isihloko wesihobe.
kakuhle umhobe. - Impendulo ibonisa ezanelisayo zixhasiwe nangona - Impendulo - Impendulo ibonisa
ulwazi olugwesileyo - Izimvo ezibambekayo ingezizo zonke ibonakalisa ukulambatha
6 AMANQAKU lwesihobe. zinikiwe nangona ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi kulwazi lwesihobe.
ingezizo zonke nje ngokwanelisayo lwesihobe.
ezixhaswe njengoko - Impendulo
bekufanelekile ibonakalisa ulwazi
- Impendulo olusisiseko sesihobe.
ibonakalisa ulwazi
lwesihobe.
4 3 2 1 0–1
ISAKHIWO NOLWIMI - Isakhiwo siyathungelana. - Isakhiwo sicacile
- Bukho ubungqina - Isakhiwo - Isakhiwo sife
- -Ingxoxo ixongxwe kuhle kwaye ingxoxo besakhiwo sibonakalisa iziphene amanqe
Isakhiwo, kwaye zikhuliswe iyathungelana
- Isincoko zoyilo. - Iziphene zolwimi
ukuthungelana ngokugqwesileyo - Ukuthunegelanasibonakalisa - Ingxoxo ezingamkelekanga
kwezimvo nendlela nangokucacileyo kwengxoxo ukusilela ayicwangciswanga konke konke
yokubhala. Ulwimi - Ulwimi ithoni, nesimbo kuyalandeleka.kukuthungelana ngokukuko. nesimbo
ithoni nesimbo zivuthiwe, zinomtsalane - Ulwimi, ithoninokunamathelana - Bukho ubungqina esingachanekanga
sokubhala isincoko zichanekile nesimbo zichanekile
- Kwezimvo. beziphene zolwimi.
- Igrama, upelo ubukhulu becala.
- Iziphene zolwimi - Ithoni nesimbo
4 AMANQAKU neziphumlisi zimbalwa, ithoni sokubhala
azinaziphene kwaphela. nesimbo sokubhala azichanekanga.
zichanekile ikakhulu.
QAPHELA: Ukuba umviwa akawuchaphazelanga nakancinci umxholo, ubhale nje isincoko makanikwe i-0
kumxholo, isakhiwo nolwimi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.
30 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)

ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI, UNCWADI LWEMVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]

Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga


neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
- Impendulo igqwesile - Ubonisa ukuqonda - Impendulo iphakathi, - Buncinane ubungqina - Buncinci kakhulu
14–15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo
15 AMANQAKU - Impendulo ebalaseleyo. isihloko okanye ekungenwe kuyo nzulu. isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko.
12–13 umbuzo. - Akho amanqaku ukungena nzulu - Iimpendulo zisilele
- Ukutolikwa okunzulu - Impendulo inazo asixhasa kwimiba ekubhalwa kakhulu ukuphendula
kwesihloko iinkcukacha ngokufanelekileyo ngayo. umbuzo.
- Iingxoxo ezinomtsalane ezanelisayo. Izimvo isihloko - Ambalwa amanqaku - Izimvo zibekwe
ezixhaswe ezibambekayo zinikiwe - Ezinye izimvo zixhasiwe axhasa isihloko. ngendlela engacacanga
ngokuvokothekileyo nangona ingezizo zonke kodwa ubungqina - Iimpendulo konke konke.
kusetyenziswa uncwadi. nje ezixhaswe njengoko abusoloko ezichanekileyo - Alukho kwaphela ulwazi
- Ukuqonda kufanelekile. busamkeleka. zimbalwa kakhulu. lwejenre netekisi.
okubalaseleyo kwejenre - Impendulo ibonisa - Ulwazi lwejenre/netekisi - Luncinane ulwazi
netekisi. ulwazi lwejenre netekisi. alugqibelelanga. ngejenre netekisi.
ISAKHIWO NOLWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
- Isakhiwo - Isakhiwo sicacile kwaye - Bukho ubungqina - Isakhiwo sibonakalisa - Ukungabikho koyilo
siyathungelana. ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo. kwenza ukuba
10 AMANQAKU - Intshayelelo nesiphelo kakuhle. obungagqibelelanga. - Izimvo azithungelelani kungabikho
esigqwesileyo. - Intshayelelo nesiphelo - Unamathelelwano kakuhle. thungelelwano
- Ingxoxo yakheke kunye nemihlathi nothungelelwano - Iziphene zolwimi lwezimvo.
ngokufanelekileyo yaze zicwangciswe lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala. - Iimposiso zolwimi
yakhuliswa ngendlela edala kukho iziphene. - Ithoni nesimbo nesimbo sokubhala
ngokucacileyo uthungelwano. - Zikho iziphene zolwimi sokubhala esife amanqe kwenza
- Ulwimi, ithoni nesimbo - Izimvo zithungelana ezithile, ithoni, nesimbo asichanekanga. ukungavakali
sokubhala sivuthiwe, ngokuchanekileyo. sokubhala sichanekile - Imihlathi ineziphene. kokubhaliweyo.
sinomtsalane, - Ulwimi, ithoni nesimbo ikakhulu. - Ayichanekanga ithoni
sichanekile. sokubhala - Imihlathi ichanekile nesimbo sokubhala
sisetyenziswe ikakhulu. - Ulwakhiwo lwemihlathi
- Ngokuchanekileyo ludlakadlaka.
ikakhulu.
AMANQAKU 20–25 15–18 10–13 6–8 0–4
QAPHELA: Umahluko wamanqaku phakathi kwelesakhiwo nolwimi kunye nelomxholo mawungaqaqelani ude udlule amanqanaba amabini kwisincoko esinye.
Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepa lesithathu, mnike u-0.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha


This document was downloaded from www.ecexams.co.za.

You might also like