Qafar Afih Morphology
Qafar Afih Morphology
1. Qangara
● Qangara baxxaqsaanam mango qaynatih
qangor yaniimiik ugutak sahlin abto hinna.
●Word tokens Qangara kak xissinta xongoloolah
loowo(= bedu/asta: haada, haada itta celta
xongoloh astak xissinta).
●Qangarah Qaynoota sisin qangoorih ixxuu kee ixxima(=
yabti exxa) haad, haadeh, haade, inki yabti exxat raqta
(Abna).
●Maysaqarrah tiyantu/qangara (maysaqarrat elle culta
inna) ‘haada’ baxaabaxsah culta
(haada (Migaq, M)) kee (haada (Abna, A)):
haada M: namma galih haaddah tan casharaat kee aluwwa.
Haada A: hawal aw gayyal takke gexoy galit cattiimak
abaana.
Yabti cugdal: sissikaane awlissa
● xisoyti Qangara (sissin eltoota yakke caaloota le
qangooru) takkay ikkah woo namma maysaqarra
tiyantittek haada M kee haada A sissin qangara
xisoytittele. Alluwwa tiinol haadaytu takkeeh, mangal
haada takke. Abnal haada, haade, haadeh, haad, ww. Tan
xissentitte xala.
Qangara maxcammafoh firtih addal leh tan tuxxiiqil
qekitak sissin doori le too doori (=yabti exxaaxi) deqsita.
● xongolta qangara (qangarak sissin weelo). Manga welut
tan haada yangayyi teetil katayek haadah takkeeh
mayangayyi teetil katayek haadâ takke.
2. Digloyta aw morfiim
● morfiim Afti xisnek inkih qunxa maasayya.
digloytak nabna sissiniih, kaa baxissuh bedu koh
takkeemit xexxaarak lem kee qaraamok tu maculta.
Lafale xiqsissoy digloyta kaa abta ossotina xisneh
exxaaxil kurruumewaama.
●ciggilta maxca maafo 12 digoytak xissinta:
1- Baaxo igimi baaxot yaaqiteeh, baaxo abaara.
2- Cubbusewaynanleela inta qangara dagnal 6
digloyta aw morfiim le: cubbus-e-way-nan-lee-la.
Osaasi kee digloyti fanih baxsa
Osaasi/kafa digloyta
1. Is exxah/elaytoh caddol raqta (cel. - e). 1. Is exxah aw eltoh caddol maraqta (cel.
2. Osaasi/kafa digloyti aniina elle nable Yen wargu). is tiyanti caddibnal raqta.
hunun welu : 2. Digloyta yaanam osak aw kafak qellut
gexe= gex + e tan liyyitte:
cabe = cab + e gexe = gex + yen wargih mascassa
cabe = cab + = = =
3. Allomorph
● Allomorph yaanama digloytak doorit osaasi.
Allomorph sissin xongolo le ikkah digloytak afeyta
mamilagta. Mago uddur digloyti lamay osaasi luk masuga.
Cel. qid+-ò, qid+-è inkih qidah yan num awlissa aw
tascasse digloytitte. –è kee –ò xongolo baxsintaamah,
edde osso qarit culussa afeytal itta ceelan.
● Morphophonology (morphonology) osaasik sissin
kaalayta kusaaqisaanama. Cel. ma-+axco =
maxco( axcewayiyya), maxca+o=maxco(axciyya)
(i) Phonological conditioning:
osaasi edde osseh tan duyyel/k xongolo korissa waqdi cel. –
m- adlumiyya => a+-m-+dullumiyya => andullumiyya
Amtaabbiyya => antaabbiyya
Tah kee kalah kaadu osse kafaa kee suge yangiyyi inki anay
tellek, cel. Daro macaabeeh => daro+-o = daro
Ta maxca maafoh addal ragidit firta le qangara namma
digloyta le
(ii) Lexical conditioning:
Qangooruk gaala laa foodu, innah yan
qangoorut taqabi yan. a problem. Ibitte, bexxitte
gurrah manga tascassem yakken way manga
tayballe beditte ken addat inki gurral
matambullaa. Ta qangor temeexege siiratay
kataya aallewaawaamih sabbatah ummaanih tiya
rikeh keenik bartaanam faxinta. Takkay ikkah
xisne makeeloh caddibnal itte beete qangoorut
massah orban. Toh akah kinnim kaadu maxca
maafoh addal inki lofti loonumu.
digloyta
4. Currik yan digloytaa kee yonxowwe digloyta
a) Currik yan digloyta is dudda maqna acayuk
dubuk soolam xiqa, e.g.:
fak, titi, qari, ww. Oson namma luddal kurruuman:
(i) Qangara digloyta tah (migaaqaay, weelooy,
abnaa, kee abnigurra) (= yabti exxaaxik lafi meela:
tabisnam fanxa “farmo quukaah,” addat le
qangooru, e.g., numu, barittoh-buxa, meqe, nagay,
ww.).
(ii) Cadar digloyta maxca maafoh addat cadar kee
xisne doori le qangooru axcih (yascassi yasgalli, :
kee, tekkek, aw, kaadu, tohih sabbatah, amakkaquk,
ww.), tayballayok (tah, toh, wohum, woh, ta, too, a,
woo) yabti exxaaxik cati meelat raqta.
b) Marroowe digloyta duddale maqna luk dubuk
soolam duude waay immay edde marroowaah osah
yan digloytitte faxa, cel.: ma-, - yta, - o, ww. Oson
namma luddal kurruuman:
(i) Afkan digloyta qusba qangara hadle sinni
digloytitte, cel., - h (axmaqtini warguh), -
itte, -wa (manga), - iyya, - h (maalloh),
(ii) Afeyti digloyta qusba qangara hadloonuh
yanfaqe digloyta, cel., rad+ o= rado, diglo+
yta= digloyta, arka+ mali= arkamali, ww.
5. Buxuxu yaanam Afkan digloyta akak kalan
way raqta qangara:
(i) qanditte = qandi (buxuxu) + -itte (Afkan
digloyta)
(ii) milaaguleynah = milaaguleyna (buxuxu) + -
h (mallaanoh asta)
Uxxossa haynawak buxux afkan digloytat
xoqysimak mamakelsima.
6. ramid: yaanam qangarak (Afkan kee Afeyti
digloyta) inkih katta inta way raqta exxa:
(i) milaaguleynah = milaagu (ramid) + -le, + -
eyna (Afeyta) + -h (Afkana)
Uxuxxossa hayna waqdi qangarak qari afkan kee
afeytat mamakelsima
7. Qari: yaanam faxe weluy faxe qaynatih osa
aw kafa edde ossah iyya: s any form to which an
affix of any kind has been added:
(i) Qaffaarinnoosiyya= Qafaarinnoosu
(qari)= /Qafaarinnoosu = Qafaarinnos (qari)
/Qafaarinnos = Qafara (qari)
(ii) Aynabentitte= Aynabenta (qari)/ Aynabenta
= eyneb(qari)
Afeytaa kee Afkan digloytih baxsa
N Afeyti digloyta Afkan digloyta
o
1. Qusba qangara hadloonuh tanfaqe Qusba qangara hadloonuh
luddisso wale. Cel. Taama(M.) → mayanfaqa : digiri(M.)→ digir+-
Taamit(A.) itte(M.)
2. Yabti milaagah: xal(v.) + iitu= xaliitu(m.) Yabti exxa milaagiiy/milaagewayi:
danana(M.) + - oona = danoona(M.)
3. Qangarat alif mahaan, Toh yaanam, Qangarat alif haan: naba (w.) + - h=
tiyaak amo takke digloytitte ossitam xiqa: nabah(w.).
Ab(A.) + sis= Absis(A.) + enta=
Absiisenta(M.) + iinu= Absiisentiinu(M.).
4. Loowo waado kaak mali: wadirit kafak(- Lowoo akak tamixxigeh 15 yakken,
enta, -eyta, -e, ,-o …..); foocat kafak toh taanam., yascassi fereeyiiy (-k,-l,-
(ma-, ma-…..-in, ….). t,-h, mallaanoh –h, asmatle wargih –
h, gexot yan yanrgih –iyya, yen
warguk –-e, yanuwaa warguk –eyyo, -
le, qalalisiyyi –h, fanat kafak qagu–
cel. Taba-bba-na, digi+-ggi-ri),
madabiino manga –wa, -itte, -oowa/u.
5. Qangarak foocaay, wadir, kee foocaa Ellecaboo kee fanat yamaaten:
kee wadirit inkih yamaateenih. : ma+ Arda+ h= Ardah
aqub= Maqub, mud+-eena = afeq+ iyya= afqiyya
Mudeena. M-abit-in
6. Umman yabti exxah taabuke ramid Ramid qangara faxe yabti xxah
qangarat moosay temeexege yabti tabukeemih teetit osam xiqah:
exxaaxit osa:
8. kafa
Kafa yaanam marroowe digloytay qangarah qarik afaay,
fan, kee wadirit kafa.
(i) Foocat kafa yaanam marroowe digloytay qangarah
qarik foocat yamaate. Cel. Maquru, maxala, maquba,
(ii) Fanat kafa yaanama marroowe digloytittey qangarak
addat culta. Cel igiggil: kuuta
(iii) Wadirit kafa yaanam qangarah qarik elle cabot aw
wadirit kafta marroowe digoytitte. Baris-eyna, arka-mali,
huusa-li, wad-e, cin-a, gex-o, gexx-aasit
9. inki-anayli yascassem namma digloytay inki
xongolo leeh, sissinim tuxxiq le. Cel. –h wargul
asmatiinooy, migaaqal yascassii kee mallaano, -
a, abnal mangah yamcawwe amriiy, migaaqal
abeynit migaaqa. Casna+-h caala, (mallaano)
casna+-h beya(yascassi) casna gexxe+-
h(asmatiino)
• wad+-a sehda leek wada(mangah amri)
• oson sehda leek wada(abeynit migaaqa)
10. Qangara hadliyyih gexsiti
1- likaaci yaanam gersi afittek qangor
beyaanama. Qafaraf kalahbtan afittek mango
qangor bee. Cel. Qerefti Qarab afak, madab
Amcari afak, leemat, masrafa, Giiz afak sabri,
ww. Qangor Qarab afak bee.
Qangor afti addal elle hadlima innak tiyak teyni
likaaci.
2. Xakbisiyya rascassem sehdaa kee baaxo
migaaqal rakuh gacak qusba qangor
hadlaaanama. Tagorriita tagorril bicte gilek
iyyaanamaay, booriita boori saxxaqak
iyyaanama.
● Some eponyms are technical terms, based on
the names of those who first discovered or
invented things, such as fahrenheit (from the
German, Gabriel Fahrenheit), volt (from the
Italian, Alessandro Volta) and watt (from the
Scottish inventor, James Watt).
3- Asgalliyyi yascassem sissin namma
qangarak qusba qangara hadlaanama.
Ceelalloh fanti-axawa, qasbot-ayni, ww.
taniimi.
4- kurak gaadisiyya naharsi qangarak
qimboh exxaa kee katayte qangarak elle
caboh exxa asgalluk qusba qangara
hadlaanama. Cel.: smok + fog = smog, motor +
hotel = motel, television + broadcast = telecast.
4- cibiyya qangara qaraamok garage cabak
qimboh qaraamol gacsak qusba qangara
hadlaanama cel.: gasoline → gas, advertisement
→ ad, professor → prof, laboratory → lab.
Gadda geya
Bicissem: Dr Mohamed Hassan Kamil
Barseeni: Qaliyyu
Qabdalla
Qasir ikraaro
Afâ luddisso
Afâ luddissoh digloytitte (morphems)
Tama digloytitte abinak wadirit, hinnay foocat gacak
migaq taysubuke.
Kulli digloyti isi maqna le.
Itoh exxa: migaq luddisso
Afâ luddisso
-o
-o kulli waqdi 1tô hortih abinittet gaca. Usuk
yuysubuke migaq sayiih, abto yascasse.
cat > cato
rad > rado
Itoh exxa: migaq luddisso
Afâ luddisso
-so
-so kulli waqdi 1tô hortih abinittet gacta. Ama digloyti
yuysubuke migaq sayiih, abto yascasse.
tamsiis > tamsisso
Itoh exxa: migaq luddisso
Afâ luddisso
-enta/-entá
-enta/-entá 2tô hortih abinittet inkih gaca. -enta edde
gacta migaq labih. -entá edde gacta migaq sayih.
awqiyya > awqenta
aynabé > Aynabentá (microscope)
Afâ luddisso
-i
-i 2tô hortih abinittek yan wargul kemsime abinat
gacta. A’nnal yooboke migaq abtoh abeyna yascasse.
ayfoofiyya > yayfoofi
ayfoofiyya > tayfoofi
Itoh exxa: migaq luddisso
Afâ luddisso
m-
-m 2tô hortih abinittek amri foocat gacta. Migaq labih.
aqub (amri) > maqub
aqur (amri) > maqur
Itoh exxa: migaq luddisso
Afâ luddisso
m-…-a
m- 1tô hortih abinittek foocat gactaah, -a wadirit
gacta. Migaq sayih.
amaatiyya > mam-aata
Abinak qembô yangayyii kee gudê yangayyi baxsa
teellek qembô yangayyih xongolo baaha. A’nnal
yooboke migaq sayih.
asguudiyya > masgaada
Itoh exxa: migaq luddisso
Afâ luddisso
m-…-a
Ta digloytitte Qarab afak tabte abnitte luddisah
kaadu.
aqsikiyya > maqsaga
aqsuré > maqsara
Itoh exxa: migaq luddisso
Afâ luddisso
=aane
A digloyti caalat abinitte (3toh abina) luddisa. Usuk
luddisa migaq tuk teynâ mexxat, hinnay ceelay
yascasse.
qusba > qusbaane
kinni > kinnaane
meqe> maqaane
Itoh exxa: migaq luddisso
Afâ luddisso
-eyna/-eyná, =eena/-eená
-eyna/-eyná (Gab.), =eena/-eená (Kilb.) 1toh abinitte
luddisa. Usuk luddisa migaq abeyna (tu abtah taniimi,
mansafa (tu edde abaanam) yascasse.
barsiyya > barseyna, barseyná (Gab.), barseena,
barseená (Kilb.)
mudiyya > mudeyna (Gab.), mudeena (Kilb.)
Migaq luddisso
Afâ luddisso
A gubal yan luc -eyna/-eyná, =eena/-eená weluu kee
maqnal xayyoysa:
Welu Maqna
Afâ luddisso
Welitte Buxuuxa Maqna
-o
abina (I)
-so Abtô migaaqa
-enta/-entá abina (I/II)
-i abina (II) Abeyni migaaqa, mansafa
migaaqa
Afâ luddisso
-E abina (I/II)
m- abina (II)
m-+-a abina (II) Abtô miggaqa
Addâ luddisso
Addâ luddisso kak iyyaanam migaaqak aki migaq
yaabukeemi.
Addâ luddissoh digloytitte (morphems)
Tama digloytitte migaaqak wadirit gacak aki migaq
taysubuke.
Kulli digloyti isi maqna le.
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
-oyso
A digloyti abtô migaq luddisa. Usuk edde kafa migaq
gudet xer yangayyi aalle week ellecabô mayangayyi
nammiinitaah, luddisa migaq sayih.
waado > waadoyso
bisu > bissoyso
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
-iinu / -iino
A digloyti qellittaamih migaq luddisa. -iinu luddisa
migaq labiih, -iino edde gacta migaq sayih. Ama
migaq :
caalat yascasse
naqoosa > Naqoos-innu
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
Gexsit yascasse
bexxa > bexxiinu, bexxiino
Ceelay yascasse
labha > labhiinu, labhiino
Seehadâ fanih qilaagat yascasse
tooboko > toobokiinu, toobokiino
kataysa > kataysiinu, kataysiino
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
-eyna, eena /-eyná, eená
A digloyti migaq abinak luddisaah, migaaqak luddisah.
-eyna luddisa migaq labiih, -eyná edde gacta migaq
sayih. Ama migaq :
Mexxat yascasse
cillaale > cillaaleyna (Gab.), cillaaleena (Kilb.)
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
Caalat yascasse
caalat > caalateyná (Gab.), caalateená (Kilb.)
Caalat yascasse
bissoyso > bissoyseyna (Gab.), bissoyseena (Kilb.)
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
A luc -eyna, eena /-eyná, eená migaq elle
luddisa’nnaa kee yacee maqna uxxussa.
Welu MAQNA
Buxux Labi Sayi
Gab. -eyna -eyná Mexxat, caalat, aalat migaaqa
Migaq
Kilb. -eena -eená
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
-li, -lu, -le
Ta digloytitte baaxô migaq kee num,
hinnay tu leh tan mexxat tascasse
migooqa luddissa.
Baaxô migooga
Baaxô migaq yascassem :
- labim tekkek, -lu edde gacta
qadaylu (edde yaabaanam qeela).
- sayim tekkek, -le edde gacta
inkaqle (edde yaabaanam garbo).
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
Mexxoota
Mexxat kak yascasseenim:
- lab numih migaq tekkek, -le edde
gacta
aytile (ayti naba lab num).
- say numih migaq tekkek, -li edde
gacta
hoodali (hooda (escort)lakal kak
gexxa say numu ).
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
Mexxoota
Mexxat kak yascasseenim:
- lab yangalen migaq tekkek, -li edde
gacta
aytili (yabbixen arac le figgaana).
cabuli (lab numuy cabu le)
- say yangalen migaq tekkek, -le
edde gacta
qellatle (say numuy qellat le).
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
Mexxoota
A luc -li, -lu, -le migaq elle luddisa’nnaa kee
yacee maqna uxxussa.
welitte maqnooni
Buxux labi sayi
Baaxô migaaqa
-lu -le
Addâ luddisso
-ytu (-yto) et kay sissinoytitte -yta (-ytá), -
tu (-to), -ta (-tá)
-ytu (-yto say migaaqat gacta) ellecabô
yangayyi kak kinni migaaqat gacaah, -yta
(-ytá) à ellecabô yangayyi kak e, i, hinnay o
kinni migaaqat gaca.
Tama digloytitte migaaqah maggo
maqnooni tacee.
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
Edde yaabaanam kak tan baaxoh mascassa
Addâ luddisso
Edde yaaban num, hinnay lac kak rade
eledih mascassa
Addâ luddisso
Mihrat kee seehadâ fanih qelaagatih mascassa
sibaaba > sibaabaytu, sibaabayto
naqabu > naqaboyta, naqaboytá
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
Rammissenta
Digloytitte -ytu (-yto) kee kay sissinoytitte -yta (-
ytá), -tu (-to), -ta (-tá) migaaqat gacak
rammissentah keemat tacee.
- « Rammissenta » kak iyyaanam -ytu (-yto)
migaaqat gacta waqdi woo migaq yascasse
maqna. Usun edde gacan migaaqak nado
dibuk rammisenti baaxô migaq yascasse
waqdi korta.
Itoh exxa: migaq luddisso
Addâ luddisso
Addâ luddisso
Addâ luddisso
A luc ytu (-yto) kee kay sissinoytitte -yta (-ytá), -tu (-to), -ta
(-tá) edde gaca migaaqaay, migaaqah yaceeh yan maqna
yascasse:
Digloytitte Maqnooni
Migaaqak Labi Sayi
ellecabô xisne
-Ma =ytu =yto Baaxoh otoyno
-Mo, -Me, -Mi =yta =ytá (orgine), raddi,
-Mu =oyta =oytá mihrat, rammissenta
(dimunitif)
-iM, aM =tu =to
uM, oM, eC =ta =tá
2toh exxa: abni luddisso
Sahalin luddisso
« Sahalin luddisso » kak iyyaanam abini dibuk inki
digloytat aba luddisimiyya.
Digloytitte Maqnooni
/m/ takke xongolo
/oow/
/a/ milagsimenta
/s/ Isih-xeefit, absiisenta
/y/ absiisenta
/t/ Isih-xeefit
2toh exxa: abni luddisso
/m/
/m/ abinak naharsi mayangayyit naharat gactaah,
(-m-), ellecabô mayangayyit ellecabot gactaah,
-(i)im- takke.
-m- 2toh abinat gacta.
adlumiyya /a-m-dullumiyya / [andullumiyya]
aftuciyya /a-m-futtuciyya/ [anfuttuciyya]
akkuqiyya amukkuqiyya
/m/
-im- 1toh abinat gacta.
seeciyya seecimiyya
Xaqxaqiyya daqdaqimiyya
/oowe/
/oowe/ abto kee abeyni migaaqaay, weeloy bisu
tascassee kee ellecabot weeloy -ni le luddissa.
Ellecaboh –e akak qidnek 1tô horah korissah. Usuk
edde gaca abinak ellecabô mayangayyi
nammiinitah.
qado Qaddoowe
galbabbaqini galbabbaqinnoowe
2toh exxa: abni luddisso
/a-/
/a-/ 3tô horah abnittey bisu ascasse waytaah,
ellecabot -ni aalle wayta luddissa. 3tô hortat sugte
abnitte 1tô horah korissah. Ama digloyti edde gaca
abinak ellecabô mayangayyi nammiinitah.
kaxxa akaxxiyya
meqe am(a)qiyya