Bondio metelig ac adeiledd haearn | Cynllun gwers

Yn y gweithgaredd hwn, bydd y dysgwyr yn penderfynu a yw cyfres o ddatganiadau am y bondio mewn haearn yn gywir neu’n anghywir. Mae hyn yn arwain at drafod a meddwl mwy am y bondio mewn metelau. Daw’r adnodd hwn o’r gyfres Asesu ar gyfer dysgu, sy’n cynnwys cynlluniau gwersi ac adnoddau cysylltiedig er mwyn cynnwys myfyrwyr yn weithredol yn eu dysgu.

Mae’r gweithgaredd hwn yn edrych ar y camsyniadau hyn:

• Mae adeiledd haearn yn enghraifft o foleciwl enfawr.
• Mae atomau haearn yn cael eu dal at ei gilydd gan fondiau ïonig.
• Mae haearn yn dargludo trydan oherwydd bod atomau haearn yn symud drwy’r solid.
• Mae haearn yn ymledu pan gaiff ei wresogi oherwydd bod yr atomau yn mynd yn fwy.
• Mae metel haearn yn lliw arian oherwydd bod atomau haearn yn lliw arian.

Amcanion dysgu

• Disgrifio’r bondio mewn haearn.
• Egluro priodweddau haearn drwy ddefnyddio syniadau am fondio.

Trefn addysgu

Cyflwyniad (sleid 2)

1. Rhowch hoelen neu glip papur i bob myfyriwr edrych arno a’i deimlo fel ysgogiad i ganolbwyntio ei ffordd o feddwl.
2. Dywedwch wrth y dysgwyr y byddant yn gwneud y canlynol:

• Disgrifio’r bondio mewn haearn.
• Egluro priodweddau’r metel drwy ddefnyddio eu syniadau am fondio.

Gweithgaredd: cam 1 (sleid 3)

Rhowch ‘Daflen cwestiynau bondio metelig ac adeiledd haearn’ (MS Word | PDF) i bob dysgwr, mae’r daflen yn cynnwys 10 datganiad am adeiledd a phriodweddau haearn. Gofynnwch iddynt weithio ar eu pen eu hunain i wneud y canlynol:

1. Edrych ar y gwrthrych a’i deimlo.
2. Darllen pob datganiad yn ofalus.
3. Ysgrifennu yn y tabl a ydynt yn meddwl bod y datganiadau yn gywir neu’n anghywir.

Gweithgaredd: cam 2 (sleid 4)

Rhannwch y dysgwyr yn grwpiau o dri er mwyn:

1. Edrych ar bob datganiad yn ei dro.
2. Trafod yr atebion cychwynnol a roddwyd ganddynt yn unigol, a rhannu syniadau.
3. Penderfynu ar ateb y grŵp a chofnodi hyn yn y tabl.
4. Bod yn barod i rannu syniadau a sut gallent fod wedi newid.

Gweithgaredd: cam 3 (sleidiau 5–9)

Rhannwch y byrddau gwyn bach a:

1. Gofynnwch i bob dysgwr dynnu llun i gynrychioli’r bondio mewn haearn.
2. Gofynnwch i rai dysgwyr rannu eu syniadau.

Dangoswch fodelau adeiledd haearn ac amlygwch y nodweddion allweddol hyn:

• Mae electronau’r plisgyn allanol yn cael eu dadleoli ac maent yn rhydd i symud drwy’r ddellten enfawr o ïonau positif.
• Weithiau bydd yr electronau’n cael eu dangos ar ffurf ‘cwmwl’ ac maent yn cael eu galw yn ‘fôr o electronau dadleoledig’.
• Mae’r modelau hyn yn gallu egluro priodweddau ffisegol metelau: dargludo trydan a gwres, ymledu wrth wresogi, hydrinedd a hydwythedd.
• Ymestyn syniadau am fondio (a phriodweddau ffisegol) i fetelau yn gyffredinol.

Myfyrio (sleidiau 10–19)

Ewch drwy’r atebion yn sleidiau’r wers (PPT | PDF). Dangoswch y syniadau hyn a helpwch i herio unrhyw gamsyniadau drwy ddefnyddio’r animeiddiadau a’r dolenni i fideos YouTube yn y cyflwyniad.

Sylwebaeth

• Defnyddiwch ysgogiad cyffyrddol i helpu’r dysgwyr i werthfawrogi amcanion y sesiwn.
• Gan weithio mewn grwpiau, bydd y dysgwyr yn cymharu eu syniadau ag eraill, yn ail-werthuso eu syniadau cychwynnol ac yn eu datblygu lle bo hynny’n briodol.
• Mae’n hanfodol gofyn cwestiynau treiddgar er mwyn sicrhau bod camsyniadau’n cael eu chwalu a bod model cywir yn cymryd eu lle.
• Anogir y dysgwyr i wirio eu dealltwriaeth drwy gydol y tasgau.

Cyfarpar

Ar gyfer pob dysgwr:

• Hoelen neu glip papur
• Bwrdd gwyn bach

Sgaffaldio

• Meddyliwch yn ofalus am barau a grwpiau ar gyfer y dasg hon i sicrhau bod y dysgwyr yn gweithio’n effeithiol i ddatblygu eu syniadau.
• Symudwch o amgylch y grwpiau drwy gydol y dasg i holi’r dysgwyr am eu dealltwriaeth a chynnig cymorth lle bo angen.
• Wrth ofyn i’r dysgwyr luniadu diagram i gynrychioli bondio metelig, rhowch awgrymiadau i’r dysgwyr lle bo angen, fel ‘rhaid i chi gynnwys: ïonau metel positif, electronau dadleoledig’.
• Mae lluniau, fideos ac animeiddiadau yn ddefnyddiol. Mae rhai yn sleidiau’r wers (PPT | PDF).

Atebion a nodiadau ar ymatebion

1. Mae gan haearn fath o fondio o’r enw bondio metelig.
   • CYWIR. Mae haearn yn fetel ac mae gan bob metel fath o fondio o’r enw bondio metelig, sy’n wahanol i fondio cofalent neu ïonig. Mewn bondio metelig, mae plisg allanol atomau cyfagos yn gorgyffwrdd, ac mae electronau’r plisgyn allanol yn rhydd i symud drwy’r ddellten. Mae’r metel yn cynnwys catïonau metel a nifer cydbwysol o’r electronau ‘rhydd’ hyn.
2. Mae adeiledd haearn yn enghraifft o foleciwl enfawr.
   • ANGHYWIR. Mewn haearn mae’r ïonau positif wedi eu pacio at ei gilydd mewn dellten enfawr, ond rydym yn defnyddio’r gair moleciwl i awgrymu bod yr adeiledd yn cynnwys bondiau cofalent, ac nid yw haearn yn cynnwys hynny.
3. Mae ïonau positif mewn adeiledd haearn.
   • CYWIR. Oherwydd bod yr electronau yn y plisgyn allanol yn rhydd i symud drwy’r ddellten, maent yn gadael ïonau haearn positif ar ôl.
4. Mae’r atomau mewn haearn yn cael eu dal at ei gilydd gan fondiau ïonig.
   • ANGHYWIR. Bondio metelig yw’r bondio mewn haearn. Mae hyn yn wahanol i fondio ïonig oherwydd nad oes dim anionau negatif yn bresennol.
5. Yn adeiledd haearn, mae rhai electronau yn gallu symud o gwmpas y solid.
   • CYWIR. Mae’r electronau o blisgyn allanol atomau yn rhydd i symud drwy’r ddellten o ïonau positif.
6. Os caiff haearn ei wresogi i dymheredd uchel iawn, bydd yn troi’n nwy.
   • CYWIR. Os caiff haearn ei wresogi, bydd yn ymdoddi. Os caiff haearn tawdd ei wresogi i dymheredd digon uchel, bydd yn berwi.
7. Mae haearn yn gallu dargludo trydan oherwydd bod atomau haearn yn gallu llithro dros eu cymdogion a symud drwy’r solid.
   • ANGHYWIR. Fel arfer, mae’r catïonau haearn yn sefydlog yn eu safleoedd yn y ddellten ac ni allant symud o gwmpas.
8. Mae haearn yn dargludo trydan oherwydd ei fod yn cynnwys ‘môr’ o electronau.
   • CYWIR. Mae’r electronau o blisg allanol atomau yn gallu symud o gwmpas a byddant yn mynd drwy’r metel pan fydd wedi’i gysylltu â batri.
9. Mae haearn yn ymledu pan gaiff ei wresogi oherwydd bod atomau haearn yn mynd yn fwy.
   • ANGHYWIR. Pan fydd haearn yn cael ei wresogi, mae’r catïonau positif yn dirgrynu mwy ac yn symud ychydig ymhellach oddi wrth ei gilydd.
10. Mae haearn yn fetel llwyd ariannaidd oherwydd bod atomau haearn yn llwyd ariannaidd.
    • ANGHYWIR. Mae lliw haearn yn un o briodweddau’r trefniant o gatïonau ac electronau. Ni fyddai gan un atom liw.